वैश्रंभके सुरवने नंदने पुष्पभद्रके । मानसे चैत्ररथ्ये च सरे मे रामया रतः
वैश्रंभक, नंदन, पुष्पभद्रक, मानस आणि चैत्ररथ या दिव्य वनांमध्ये, त्या रम्य उपवनांत त्याने रामेसोबत आनंद उपभोगला.
सुमतिरुवाच। एवं तया क्रीडमानः सर्वत्र धरणीतले । नाबुध्यत गतानब्दाञ्छतसंख्या परीमितान्
सुमती म्हणाली: अशा प्रकारे तो तिच्यासोबत पृथ्वीवर सर्वत्र विहार करत असताना, शेकडो वर्षे कधी निघून गेली हे त्याच्या लक्षातच आले नाही.
ततो ज्ञात्वाथव तद्विप्रः स्वकालपरिवर्तिनीम् । मनोरथैश्च संपूर्णां स्वस्यप्रियतमां वराम्
मग हे समजून, त्या ऋषीने आपल्या काळाचा बदल ओळखला आणि आपल्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्या आहेत हेही जाणले.
न्यवर्तताश्रमं श्रेष्ठं पयोष्णीतीरसंस्थितम् । निर्वैरजं तु जनतासंकुलं मृगसेवितम्
तो आपला उत्तम आश्रम, जो पयोष्णीच्या काठी आहे, तिथे परतला. तो आश्रम शांत, लोकांनी गजबजलेला आणि हरिणांनी भरलेला होता.
तत्रावसत्स सुतपाः शिष्यैर्वेदसमन्वितैः । सेवितांघ्रियुगो नित्यं तताप परमं तपः
त्या ठिकाणी, तो तपस्वी वेदपारंगत शिष्यांसह राहू लागला. शिष्य नेहमी त्याची सेवा करत आणि तो सर्वोच्च तप करीत असे.
कदाचिदथ शर्यातिर्यष्टुमैच्छत देवताः । तदा च्यवनमानेतुं प्रेषयामास सेवकान्
एकदा शर्याती राजाने देवतांसाठी यज्ञ करण्याची इच्छा केली. तेव्हा त्याने सेवकांना च्यवन ऋषींना बोलवायला पाठवले.
तैराहूतो द्विजवरस्तत्रागच्छन्महातपाः । सुकन्यया धर्मपत्न्या स्वाचार परिनिष्ठया
त्यांनी बोलावल्यावर, तो महान तपस्वी च्यवन, आपल्या धर्मनिष्ठ आणि उत्तम वागणुकीच्या पत्नी सुकन्येसह तेथे आला.
आगतं तं मुनिवरं पत्न्या पुत्र्या महायशाः । ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्
तो महान कीर्तीचा राजा, आपल्या पत्नी आणि कन्येसह आलेल्या त्या ऋषीला पाहून, आपल्या कन्येच्या शेजारी सूर्याप्रमाणे तेजस्वी पुरुष उभा आहे हे पाहून आश्चर्यचकित झाला.
राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवंदनाम् । आशिषो न प्रयुंजानो नातिप्रीतमना इव
राजाने आपल्या पायांवर वंदन केलेल्या आपल्या मुलीला बोलावले, पण काहीही आशीर्वाद दिले नाहीत आणि मनातून पूर्णपणे आनंदीही दिसला नाही.
चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया । प्रलंभितो लोकनमस्कृतो मुनिः । त्वया जराग्रस्तमसंमतं पतिं । विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम्
तू काय केलंस हे? पती मिळवायचा विचार करून, तू जगात मान मिळवलेल्या त्या ऋषीला फसवलंस. वृद्ध आणि घरच्यांना मान्य असलेल्या पतीला सोडून, तू या परपुरुषाशी, या भटक्या माणसाशी संग केला आहेस.
कथं मतिस्तेऽवगतान्यथासतां कुलप्रसूतेः कुलदूषणं त्विदम् । बिभर्षि जारं यदपत्रपाकुलं पितुः स्वभर्तुश्च नयस्यधस्तमाम्
तू अशा चांगल्या घरात जन्म घेऊनही, मनाने असा कलंक कसा स्वीकारलास? लाज न बाळगता, परपुरुषाशी संबंध ठेवून, तू आपल्या वडिलांना आणि पतीला अपमानित केलेस.
एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उवाच तात जामाता तवैष भृगुनंदनः
वडिलांनी असे बोलल्यावर, ती शुद्ध हास्य करत म्हणाली, 'बाबा, हा भृगुकुळातील पुत्रच तुमचा जावई आहे.'
शशंस पित्रे तत्सर्वं वयोरूपाभिलंभनम् । विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे
तिने आपल्या वडिलांना वय आणि रूप बदलल्याची सगळी गोष्ट सांगितली. वडील आश्चर्यचकित आणि अत्यंत आनंदी झाले आणि त्यांनी तिला मिठी मारली.
सोमेनायाजयद्वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा
सोमाच्या आज्ञेने त्या वीराने यज्ञ केला आणि सोमरस मिळवला; पण च्यवन ऋषींनी आपल्या तेजाने अश्विनी कुमारांचा भाग स्वतः घेतला.
ग्रहं तु ग्राहयामास तपोबलसमन्वितः । वज्रं गृहीत्वा शक्रस्तु हंतुं ब्राह्मणसत्तमम्
तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने, त्याने अश्विनी कुमारांना त्यांचा भाग मिळवून दिला. मग इंद्राने वज्र उचलून, त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाला मारायला सज्ज झाला.
अपंक्तिपावनौ देवौ कुर्वाणं पंक्तिगोचरौ । शक्रं वज्रधरं दृष्ट्वा मुनिः स्वहननोद्यतम्
ते दोघे देव, जे अपात्रांनाही शुद्ध करतात, यज्ञाच्या ओळीत आले. वज्रधारी इंद्र ऋषीवर हात उचलताना पाहून—
हुंकारमकरोद्धीमान्स्तंभयामास तद्भुजम् । इंद्रः स्तब्धभुजस्तत्र दृष्टः सर्वैश्च मानवैः
त्या बुद्धिमान ऋषीने 'हुं' असा शब्द उच्चारला आणि इंद्राचा हात तिथेच थांबवला. सर्व लोकांनी इंद्राला तिथे स्थिर हाताने उभा पाहिले.
कोपेन श्वसमानोऽहिर्यथा मंत्रनियंत्रितः । तुष्टाव स मुनिं शक्रः स्तब्धबाहुस्तपोनिधिम्
मंत्रांनी बांधलेल्या सर्पासारखा, रागाने श्वास घेत इंद्र, हात स्थिर असतानाही, त्या तपस्वी ऋषीचे स्तुती करू लागला.
अश्विभ्यां भागदानं च कुर्वंतं निर्भयांतरम् । कथयामास भोः स्वामिन्दीयतामश्विनोर्बलि
अश्विनी कुमार आपला भाग निर्भयपणे घेत आहेत हे पाहून, तो म्हणाला, 'स्वामी, अश्विनी कुमारांना हा भाग द्या.'
मया न वार्यते तात क्षमस्वाघं महत्कृतम् । इत्युक्तः स मुनिः कोपं जहौ तूर्णं कृपानिधिः
'मी यास विरोध करत नाही, बाबा; आम्ही केलेल्या मोठ्या चुकीसाठी क्षमा करा.' असे म्हटल्यावर, त्या दयाळू ऋषीने लगेच आपला राग सोडला.
इंद्रो मुक्तभुजोऽप्यासीत्तदानीं पुरुषर्षभ । एतद्वीक्ष्य जनाः सर्वे कौतुकाविष्टमानसाः
मग इंद्राचा हात मोकळा झाला, हे श्रेष्ठ पुरुषा. हे पाहून सर्व लोक आश्चर्यचकित झाले.
शशंसुर्ब्राह्मणबलं ते तु देवादिदुर्ल्लभम् । ततो राजा बहुधनं ब्राह्मणेभ्योऽददन्महान्
त्यांनी ब्राह्मणाच्या त्या शक्तीचे वर्णन केले, जी देवांनाही दुर्मिळ आहे. मग त्या महान राजाने ब्राह्मणांना भरपूर धन दिले.
चक्रे चावभृथस्नानं यागांते शत्रुतापनः । त्वया पृष्टं यदाचक्ष्व च्यवनस्य महोदयम्
यज्ञाच्या शेवटी, शत्रूंचा नाश करणाऱ्या राजाने अवभृथस्नान केले. आता, तू जे विचारलेस, त्या च्यवन ऋषीच्या महान कीर्तीची गोष्ट सांग.
स मया कथितः सर्वस्तपोयोगसमन्वितः । नमस्कृत्वा तपोमूर्तिमिमं प्राप्य जयाशिषः
हे सर्व, तपश्चर्येच्या सामर्थ्याने युक्त, मी तुला सांगितले. या तपस्वीला वंदन कर आणि विजयाचे आशीर्वाद मिळव.
प्रेषय त्वं सपत्नीकं रामयज्ञे मनोरमे । शेष उवाच। एवं तु कुर्वतोर्वार्तां हयः प्रापाश्रमं प्रति
रमणीय रामयज्ञासाठी, आपल्या पत्नींसह घोडा पाठव. शेष म्हणतो: असे बोलत असताना, घोडा आश्रमाजवळ पोहोचला.
विदधद्वायुवेगेन पृथ्वीं खुरविलक्षिताम् । दूर्वांकुरान्मुखाग्रेण चरंस्तत्र महाश्रमे
वाऱ्याच्या वेगाने धावत, त्या घोड्याने आपल्या खुरांनी पृथ्वीवर खूण उमटवली आणि त्या महान आश्रमात तोंडाने दुर्वा अंकुर खाऊ लागला.
मुनयो यावदादाय दर्भान्स्नातुं गता नदीम् । शत्रुघ्नः शत्रुसेनायास्तापनः शूरसंमतः
मुनींनी कुश घेऊन नदीवर स्नानासाठी जात असताना, शत्रूघ्न — जो शत्रूंच्या सैन्यांचा नाश करणारा आणि वीरांचा मान्य असलेला आहे — तिथेच थांबला.
तावत्प्राप मुनेर्वासं च्यवनस्यातिशोभितम् । गत्वा तदाश्रमे वीरो ददर्श च्यवनं मुनिम्
तेव्हाच तो च्यवन ऋषींच्या सुंदर आश्रमात पोहोचला; त्या आश्रमात जाऊन त्या वीराने च्यवन ऋषींना पाहिले.
सुकन्यायाः समीपस्थं तपोमूर्तिमिवस्थितम् । ववंदे चरणौ तस्य स्वाभिधां समुदाहरन्
त्याने सुकन्येजवळ बसलेल्या, तपस्वी स्वरूपात असलेल्या त्या ऋषीला पाहिले; मग त्याने त्यांच्या पायांना वंदन केले आणि आपले नाव सांगितले.
शत्रुघ्नोहं रघुपतेर्भ्राता वाहस्य पालकः
मी शत्रुघ्न आहे, रघुपतीचा भाऊ आणि यज्ञाच्या घोड्याचा रक्षक.