प्रह्लाद उवाच- यो वै सर्वोपनिषदामर्थः पुरुष ईश्वरः । तं वै सर्वगतं विष्णुं नमस्कृत्वा ब्रवीमि ते
प्रह्लाद म्हणाला, "सर्व उपनिषदांचा सार असणारा, सर्वत्र असणारा, परमेश्वर विष्णू, त्याला मी वंदन करून तुला सांगतो."
रुद्र उवाच-। इति विष्णुस्तुतिं श्रुत्वा दैत्यराड् विस्मयान्वितः । उवाच तं गुरुं रोषात्किं त्वयोक्तं ममात्मजे
रुद्र म्हणाले, "ही विष्णूची स्तुती ऐकून दैत्यराज आश्चर्यचकित झाला आणि रागाने गुरूंना विचारलं, 'तुम्ही माझ्या मुलाला असं काय शिकवलं?'"
ममात्मजस्य दुर्बुद्धे हरिसंस्तवमीदृशम् । किमर्थमुक्तवान्जाड्यमकार्य्यं ब्राह्मणोचितम्
"माझ्या मुलाच्या तोंडून हरिची अशी स्तुती का बोललीस, मूर्खा? हे ब्राह्मणाला शोभणारे नाही आणि व्यर्थ आहे."
अश्राव्यं मदमित्रस्य स्तवमेतं ममाग्रतः । बालेनापिकृतंत्वेतत्त्वत्प्रसादाद्दिवजाधम
"माझ्या शत्रूची ही स्तुती माझ्यासमोर ऐकू नये. हे द्विजाधम, मुलाने जरी असं केलं तरी ते तुझ्या प्रभावामुळेच आहे."
इत्युक्त्वा परितो वीक्ष्य दैत्यराट्क्रोधमूर्च्छितः । उवाच दैत्यमेकं तु बंधयैनं द्विजाधमम्
असं म्हणून, आजूबाजूला पाहून, दैत्यांचा राजा रागाने भरून एका दैत्याला म्हणाला, "हा नीच ब्राह्मण बांधा."
इतिराजवचः श्रुत्वा स बबंध भृगोः सुतम् । बध्यमानं गुरुं दृष्ट्वा प्रह्लादो ब्राह्मणप्रियः । उवाच पितरं तात इदं मे नोक्तवान्गुरुः
राजाचा हुकूम ऐकून त्याने भृगूंच्या मुलाला बांधले. आपला गुरु बांधला जातोय हे पाहून, ब्राह्मणांना प्रिय असलेला प्रह्लाद वडिलांना म्हणाला, "बाबा, माझ्या गुरूंनी मला हे शिकवले नाही."
कृपया देवदेवस्य शिक्षितोस्मि हरेः प्रभो । नान्यो गुरुर्मे भवति स एव प्रेरको हरिः
देवतांचा देव श्रीहरी यांच्या कृपेने मी शिकलो आहे. माझा दुसरा कुणीही गुरु नाही; फक्त श्रीहरीच मला शिकवतात.
श्रोता मंता तथा वक्ता द्रष्टा सर्वग ईश्वरः । हरिरेवाक्षयः कर्त्ता नियंता सर्वदेहिनाम् । तस्मादनागसो विप्रो मोक्तव्योऽयं गुरुः प्रभो
तोच ऐकणारा, विचार करणारा, बोलणारा, पाहणारा आणि सर्वज्ञ परमेश्वर आहे. श्रीहरीच सर्वांचा शाश्वत कर्ता आणि नियंत्रक आहे. म्हणून, प्रभो, हा ब्राह्मण निरपराध आहे, त्याला सोडा.
रुद्र उवाच- इति पुत्रवचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुस्ततः । तं ब्राह्मणं मोचयित्वा स्वसुतं प्राह विस्मयात्
रुद्र म्हणाले: मुलाचे हे शब्द ऐकून, हिरण्यकशिपूने त्या ब्राह्मणाला सोडले आणि आश्चर्याने आपल्या मुलाला म्हणाला.
किं वत्स त्वं भ्रमस्येवं मिथ्यावाक्यैर्द्विजन्मनः । को विष्णुः किं तु तद्रूपं कुत्रासौ संस्थितो हरिः
बाळा, तू असं चुकीचं बोलून का गोंधळात पडलास? हा विष्णू कोण? त्याचं रूप कसं आहे? आणि तो श्रीहरी कुठे आहे?
अहमेवेश्वरो लोके त्रैलोक्याधिपतिर्यतः । मामेवार्च्चय गोविंदं त्यज शत्रुं दुरासदम्
मीच या जगाचा स्वामी आहे, तिन्ही लोकांचा अधिपती आहे. गोविंद, माझीच पूजा कर; त्या कठीण शत्रूला सोडून दे.
अथवा शंकरं देवं रुद्रं लोकगुरुं प्रभुम् । अर्च्चयस्वासुराध्यक्षं सर्वैश्वर्य्यप्रदं शिवम्
किंवा शंकर, रुद्र, जगाचा गुरु, प्रभू, असुरांचा प्रमुख आणि सर्व ऐश्वर्य देणारा शिव यांची पूजा कर.
त्रिपुंड्रधारणं कृत्वा भस्मना दैत्यपूजितम् । पूजयित्वा महादेवं पाशुपत्योक्तमार्गतः
त्रिपुंड लावून, भस्माने दैत्यांनी जशी पूजा केली, तशी पाशुपत मार्गाने महादेवाची पूजा कर.
रुद्र उवाच- इति दैत्यपतेर्वाक्यं श्रुत्वा दैत्यपुरोहिताः
रुद्र म्हणाले: दैत्यराजाचे हे शब्द ऐकून, दैत्यांचे पुरोहित—
पुरोहिता ऊचुः- एवमेव महाभाग कुरुष्व वचनं पितुः । त्यज शत्रुं कैटभारिं पूजयस्व त्रिलोचनम्
पुरोहित म्हणाले: "होय, भाग्यवान, वडिलांचे शब्द पाळा. कैटभाचा शत्रू सोडून त्रिनेत्रधारीची पूजा कर."
रुद्रात्परतरो देवो नास्ति सर्वप्रदो नॄणाम् । पिता तवापि तस्यैव प्रसादादीश्वरोऽभवत्
रुद्राहून श्रेष्ठ असा देव नाही; तो सर्वांना सर्व काही देतो. तुझ्या वडिलांनाही त्याच्या कृपेनेच सामर्थ्य मिळाले.
रुद्र उवाच- इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रह्लादो जन्मवैष्णवं
रुद्र म्हणाले: त्यांचे शब्द ऐकून, वैष्णव वंशात जन्मलेला प्रह्लाद—
प्रह्लाद उवाच- अहो भगवतः श्रेष्ठा यन्माया मोहितं जगत् । अहो वेदांतविदुषः सर्वलोकेषु पूजिताः
प्रह्लाद म्हणाला: "वा! भगवंतांची माया किती अद्भुत आहे, ज्यामुळे सगळं जग मोहात पडलं आहे! वेदांत जाणणारे सर्वत्र सन्मानित होतात."
ब्राह्मणा अपि चापल्याद्वदंत्येवं मदान्विताः । नारायणः परं ब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
ब्राह्मणही कधी कधी अहंकाराने आणि चंचलतेने असंच बोलतात. नारायण हेच परमब्रह्म आहे; सत्य हेच—नारायणच श्रेष्ठ आहे.
नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारयणः परम् । गतिर्विश्वस्य जगतः शाश्वतं शिवमच्युतः
नारायण हेच ध्यान करण्यास योग्य आहेत; ध्यानही नारायणच आहे. तोच या विश्वाचा, जगाचा शाश्वत, मंगल आणि अचल आधार आहे.
धाता विधाता जगतो वासुदेवः सनातनः । विश्वमेवेदं पुरुषस्तद्विश्वमुपजीवति
वसुदेव, सनातन, हा जगाचा निर्माता आणि नियंता आहे. हे विश्व म्हणजे तोच पुरुष आहे; सगळं जग त्याच्यावर अवलंबून आहे.
हिरण्मयवपुर्नित्यःपुंडरीकनिभेक्षणः । श्रीभूलीलापतिः सौम्योनिर्म्मलः शुभविग्रहः
तो सनातन आहे, त्याचं रूप सुवर्णासारखं आहे, त्याचे डोळे कमळासारखे आहेत, श्री आणि भू देवींचा स्वामी, सौम्य, निर्मळ आणि शुभ शरीराचा आहे.
तेनैव सृष्टौ ब्रह्मेशौ सर्गे देवोत्तमौ विभू । तस्यैवाज्ञां पुरस्कृत्य वर्त्तेते ब्रह्मशंकरौ
सृष्टीच्या वेळी ब्रह्मा आणि शंकर हे दोघेही त्याच्या आज्ञेप्रमाणे वागत असतात. ब्रह्मा आणि शंकर त्याच्या इच्छेनुसारच सर्व काही करतात.
भीषास्माद्वाति पवनो भीषोदेति दिवाकरः । भीषास्मादग्निश्चंद्रोऽथ मृत्युर्धावति पंचमः
त्याच्या भीतीमुळे वारा वाहतो, त्याच्या भीतीमुळे सूर्य उगवतो. त्याच्याच भीतीने अग्नी, चंद्र आणि मृत्यू हे देखील आपापली कामे करतात.
आसीदेको हरिर्दिव्यो देवो नारायणः परः । ब्रह्मा नेंद्रो न चेशानो न च चंद्र दिवाकरौ
तेव्हा एकटाच दिव्य हरि, परम नारायण होता. तेव्हा ब्रह्मा, इंद्र, ईशान, चंद्र किंवा सूर्य कोणीच नव्हते.
न वा द्यावापृथिव्यौ च नक्षत्राणि दिवौकसः । तस्य विष्णोः परं धाम सदा पश्यंति सूरयः
तेव्हा आकाश, पृथ्वी, तारे किंवा देवतासुद्धा नव्हत्या. त्या विष्णूचं परम धाम ऋषी नेहमी पाहतात.
एवं सर्वोपनिषदामर्थं हित्वा द्विजोत्तमाः । रागाल्लोभाद्भयाद्वापि किं ब्रवीथ ममाग्रतः
म्हणून, द्विजश्रेष्ठांनो, जर तुम्ही सर्व उपनिषदांचा अर्थ राग, लोभ किंवा भीतीपोटी सोडला असेल, तर माझ्यासमोर काय सांगता?
तं सर्वरक्षकं देवं त्यक्त्वा सर्वेश्वरं हरिम् । कथं पाषंडमाश्रित्य पूजयामि च शंकरम्
सर्वांचा रक्षण करणारा, सर्वांचा स्वामी असलेल्या त्या हरिला सोडून मी कसा पाषंडाचा आधार घेऊन शंकराची पूजा करू?
लक्ष्मीपतिं देवदेवमनंतं पुरुषोत्तमम् । इंदीवरदलश्यामं पद्मपत्रायतेक्षणम्
लक्ष्मीचा पती, देवांचा देव, अनंत, श्रेष्ठ पुरुष, निळ्या कमळाच्या पाकळीप्रमाणे काळा, कमळाच्या पानासारखी मोठी डोळे असलेला—
श्रीवत्सलक्षितोरस्कं सर्व्वाभरणभूषितम् । सदा कुमारं सर्व्वेशं नित्यानन्दसुखप्रदम्
श्रीवत्साचा चिन्ह असलेला, सर्व अलंकारांनी सजलेला, नेहमी तरुण, सर्वांचा स्वामी, नित्य आनंद देणारा—