तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु
त्या तपस्वी ऋषीला पाहून, जो मोठ्या तपाने युक्त होता, राजाने त्याची स्तुती केली आणि म्हणाला, 'मुनिवर, कृपा करा.'
तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्
त्यावर तो महान तपस्वी ऋषी प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, तुझ्या मुलीच्या कृत्यामुळे हे सर्व अपशकुन झाले आहेत, हे जाण.'
तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न
महान राजा, तुझ्या मुलीने डोळ्याला इजा केली, ज्यातून पुष्कळ रक्त वाहिले; तिला सर्व माहीत असूनही तिने काही बोलले नाही.
तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः
म्हणून, हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीला योग्य रीतीने मला द्यावे लागेल; मग हे सर्व अपशकुन शांत होतील, यात शंका नाही.
तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्
हे ऐकून दुःखी झालेल्या राजाने आपल्या कन्येला, जी कुल, रूप, शील आणि सद्गुणांनी युक्त होती, त्या द्रष्ट्या ऋषीला दिले.
दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः
राजाने ही कमलनयनी कन्या दिल्यावर सर्व अपशकुन शांत झाले आणि मुनिवराचा रागही निवळला.
राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः
राजाने आपली कन्या त्या तपस्वी ऋषीला दिल्यावर पुन्हा आपल्या नगरात परतला, तरीही तो दुःखी आणि दयाळू होता.
सुमतिरुवाच। अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया । मुदं प्राप हताशेष पातको योगयुक्तया
सुमती म्हणाली: मग तो ऋषी आपल्या भार्या मानवीसह आपल्या आश्रमात गेला आणि तिच्या योगसाधनेमुळे सर्व पाप नष्ट होऊन त्याला मोठा आनंद मिळाला.
सा मानवी तं वरमात्मनः पतिं । नेत्रेणहीनं जरसा गतौजसम् । सिषेव एनं हरिमेधसोत्तमं । निजेष्टदात्रीं कुलदेवतां यथा
ती मानवि आपल्या इच्छेने निवडलेल्या पतीची, जो वृद्धपणामुळे दृष्टिहीन आणि शक्तिहीन झाला होता, अगदी घरातील कुलदेवतेप्रमाणे सेवा करू लागली.
शूश्रूषती स्वं पतिमिंगितज्ञा । महानुभावं तपसां निधिं प्रियम् । परां मुदं प्राप सती मनोहरा । शची यथा शक्रनिषेवणोद्यता
ती सुंदर, सती स्त्री आपल्या पतीची, जो मोठ्या तपाचा खजिना होता, मनापासून सेवा करू लागली आणि त्याच्या इच्छांची जाण ठेवून, शची जशी इंद्राची सेवा करते तशी तीही अत्यानंदात राहिली.
चरणौ सेवते तन्वी सर्वलक्षणलक्षिता । राजपुत्री सुंदरांगी फलमूलोदकाशना
ती राजकन्या, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि सुंदर देहाची, फळ, कंद आणि पाण्यावर निर्वाह करत, त्याच्या पायांची सेवा करू लागली.
नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजने रता । कालक्षेपं प्रकुरुते सर्वभूतहिते रता
ती नेहमीच त्याच्या आज्ञा पाळण्यात, पूजेत आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रमली होती.
विसृज्य कामं दंभं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोषयत्
तिने काम, दंभ, द्वेष, लोभ, पाप आणि गर्व सोडून, नेहमी जागरूक आणि कर्तव्यनिष्ठ राहून, सतत च्यवनाला संतुष्ट केले.
एवं तस्य प्रकुर्वाणा सेवां वाक्कायकर्मभिः । सहस्राब्दं महाराज सा च कामं मनस्यधात्
राजा, अशा रीतीने तिने वाणी, शरीर आणि कृतीने त्याची सेवा करत, हजार वर्षे आपल्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण केल्या.
कदाचिद्देवभिषजावागतावाश्रमे मुनेः । स्वागतेन सुसंभाव्य तयोः पूजां चकार सा
एकदा देवांचे वैद्य त्या ऋषींच्या आश्रमात आले. तिने त्यांचं मनापासून स्वागत केलं आणि आदरपूर्वक त्यांची सेवा केली.
शर्यातिकन्याकृतपूजनार्घ-। पाद्यादिना तोषितचित्तवृत्ती । तावूचतुः स्नेहवशेन सुंदरौ । वरं वृणुष्वेति मनोहरांगीम्
शर्यातीची कन्या तिने पाद्य वगैरे विधी करून त्यांची मनापासून पूजा केली. तिच्या वागणुकीने दोन्ही सुंदर देवांचे मन प्रसन्न झाले. त्यांनी प्रेमाने तिला विचारलं, 'सुंदरी, एखादी वर माग.'
तुष्टौ तौ वीक्ष्य भिषजौ देवानां वरयाचने । मतिं चकार नृपतेः पुत्री मतिमतां वरा
ते दोन्ही देवांचे वैद्य तृप्त झालेले पाहून आणि वर मागायला सांगितल्यावर, राजाची बुद्धिमान कन्या कोणता वर मागावा याचा विचार करू लागली.
पत्यभिप्रायमालक्ष्य वाचमूचे नृपात्मजा । दत्तं मे चक्षुषी पत्युर्यदि तुष्टौ युवां सुरौ
पतीच्या इच्छेची कल्पना करून राजकन्येने म्हणाली, 'जर तुम्ही दोघं देवता माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर माझ्या पतीला दृष्टी द्या.'
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुकन्या या मनोहरम् । सतीत्वं च विलोक्येदमूचतुर्भिषजां वरौ
सुकन्येचं हे सुंदर बोलणं ऐकून आणि तिचं पतिव्रत्य पाहून, ते दोन्ही वैद्य देव तिला उत्तर देण्यासाठी पुढे आले.
त्वत्पतिर्यदि देवानां भागं यज्ञे दधात्यसौ । आवयोरधुना कुर्वश्चक्षुषोः स्फुटदर्शनम्
'तुझा पती जर यज्ञात देवांचा भाग देईल, तर आम्ही त्याला लगेच दोन्ही डोळ्यांनी स्पष्ट दृष्टी देऊ.'
च्यवनोऽप्योमिति प्राह भागदाने वरौजसोः । तदा हृष्टावश्विनौ तमूचतुस्तपतां वरम्
च्यवन ऋषींनी, 'तसं होईल,' असं मान्य केलं आणि देवांचा भाग देण्यास कबूल केलं. तेव्हा आनंदित अश्विनी कुमारांनी तपस्वी श्रेष्ठ च्यवन ऋषींना सांगितलं.
निमज्जतां भवानस्मिन्ह्रदे सिद्धविनिर्मिते । इत्युक्तो जरयाग्रस्त देहो धमनिसंततः
'या सिद्धांनी निर्माण केलेल्या या सरोवरात तुम्ही बुडून जा,' असं त्यांनी म्हटलं. म्हातारपणाने थकलेलं, शिरा दिसणं शरीर असलेले च्यवन ऋषी त्यात उतरले.
ह्रदं प्रवेशितोऽश्विभ्यां स्वयं चामज्जतां ह्रदे । पुरुषास्त्रय उत्तस्थुरपीच्या वनिताप्रियाः
च्यवन ऋषी अश्विनी कुमारांसोबत त्या सरोवरात गेले. ते बुडताच, तिथून तिघे पुरुष वर आले, जे सर्व स्त्रियांना प्रिय वाटतील असे होते.
रुक्मस्रजः कुंडलिनस्तुल्यरूपाः सुवाससः । तान्निरीक्ष्य वरारोहा सुरूपान्सूर्यवर्चसः
त्यांच्या गळ्यात सोन्याच्या माळा, कानात कुंडले, सर्वांची रूपं सारखीच, सुंदर वस्त्रं घातलेली होती. ती सुंदर स्त्री हे तेजस्वी पुरुष पाहून थक्क झाली.
अजानती पतिं साध्वी ह्यश्विनौ शरणं ययौ । दर्शयित्वा पतिं तस्यै पातिव्रत्येन तोषितौ
आपला पती कोण हे न ओळखता, ती पतिव्रता स्त्री अश्विनी कुमारांच्या शरण गेली. त्यांनी तिच्या पतिव्रत्यावर प्रसन्न होऊन, तिला तिचा पती दाखवला.
ऋषिमामंत्र्य ययतुर्विमानेन त्रिविष्टपम् । यक्ष्यमाणे क्रतौ स्वीयभागकार्याशयायुतौ
ऋषींना निरोप देऊन अश्विनी कुमारांनी आपल्या दिव्य रथातून स्वर्गाकडे प्रस्थान केलं, यज्ञात आपला भाग मिळवण्यासाठी ते उत्सुक होते.
कालेन भूयसा क्षामां कर्शितां व्रतचर्यया । प्रेमगद्गदया वाचा पीडितः कृपयाब्रवीत्
काळ जाऊन, व्रताच्या कडक पालनामुळे ती स्त्री खूपच कृश झाली. प्रेमाने तिचा आवाज थरथरला; त्यावर दयाळूपणे त्याने तिला उत्तर दिलं.
तुष्टोऽहमद्य तव भामिनि मानदायाः । शुश्रूषया परमया हृदि चैकभक्त्या । यो देहिनामयमतीव सुहृत्स्वदेहो । नावेक्षितः समुचितः क्षपितुं मदर्थे
'सुंदरी, आज मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे. तुझ्या मनापासून केलेल्या सेवेमुळे आणि एकनिष्ठ प्रेमामुळे, तूच माझी खरी सखी, माझ्या शरीरासारखीच आहेस. माझ्यासाठी इतकं सहन करायला दुसरी कोणीच योग्य नाही.'
ये मे स्वधर्मनिरतस्य तपः समाधि-। विद्यात्मयोगविजिता भगवत्प्रसादाः । तानेव ते मदनुसेवनयाऽविरुद्धान् । दृष्टिं प्रपश्य वितराम्यभयानशोकान्
'स्वधर्म, तप, ध्यान, विद्या आणि योग यामुळे मला जे भगवंताच्या कृपेने लाभलं, ते सर्व तुझ्या माझ्या सेवेमुळे मी तुला देतो—तुला स्पष्ट दृष्टी, निर्भयता आणि दुःखापासून मुक्ती मिळो.'
अन्ये पुनर्भगवतो भ्रुव उद्विजृंभ-। विस्रंसितार्थरचनाः किमुरुक्रमस्य । सिद्धासि भुंक्ष्व विभवान्निजधर्मदोहान् । दिव्यान्नरैर्दुरधिगान्नृपविक्रियाभिः
'इतरांचे प्रयत्न भगवंताच्या एका भुवईच्या हालचालीने विफल होतात, मग ते काय करू शकतात? पण तू सिद्ध झाली आहेस. आपल्या धर्माचे फळ, समृद्धी आणि राजाच्या कृपेने मृत्युलोकात दुर्मिळ असं दिव्य अन्न तू उपभोग.'