कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनु महाराज तीर्थयात्रेला निघाले, कुटुंबासह आणि मोठ्या सैन्यासह रेवा नदीकडे गेले.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तेथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त केले; नंतर विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
तेथे त्यांची सुंदर कन्या, शुद्ध सोन्याचे दागिने घालून, सखींसह रम्य वनात इकडे तिकडे फिरत होती.
तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा
तेथे तिने एका मोठ्या झाडाखाली शोभणारे वाळवीचे घरटे पाहिले; तिथे तिने हलणारे किंवा पापण्या लवणारे नसलेले थोडे तेज पाहिले.
गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता
ती तिथे जाऊन काड्यांनी ते घरटे टोचू लागली, आणि रक्त वाहू लागले; हे पाहून राजकन्या खूपच दुःखी आणि व्याकुळ झाली.
न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा
पापाने ग्रासलेली ती आईला किंवा वडिलांना काहीच सांगू शकली नाही; भीतीपोटी तिने मनातच स्वतःवर शोक केला.
तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः
त्या वेळी, राजन, पृथ्वी हलली आणि आकाशातून एक उल्का पडली; सर्व दिशांना धूर पसरला आणि सूर्याभोवती वलय दिसू लागले.
तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा
त्या वेळी राजाचे घोडे हरवले, अनेक हत्ती मरून गेले, रत्नांनी भरलेले धन नष्ट झाले आणि लोकांमध्ये भांडणे सुरू झाली.
तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्
हे पाहून राजा घाबरला आणि त्याचे मन अस्वस्थ झाले; त्याने लोकांना विचारले, 'कोणत्या ऋषीचा आपण अपराध केला आहे?'
पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः
परंपरेने आपल्या मुलीने काय केले ते समजल्यावर, राजा फार दुःखी होऊन आपल्या मोठ्या सैन्यासह तिकडे गेला.
तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु
त्या तपस्वी ऋषीला पाहून, जो मोठ्या तपाने युक्त होता, राजाने त्याची स्तुती केली आणि म्हणाला, 'मुनिवर, कृपा करा.'
तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्
त्यावर तो महान तपस्वी ऋषी प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, तुझ्या मुलीच्या कृत्यामुळे हे सर्व अपशकुन झाले आहेत, हे जाण.'
तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न
महान राजा, तुझ्या मुलीने डोळ्याला इजा केली, ज्यातून पुष्कळ रक्त वाहिले; तिला सर्व माहीत असूनही तिने काही बोलले नाही.
तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः
म्हणून, हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीला योग्य रीतीने मला द्यावे लागेल; मग हे सर्व अपशकुन शांत होतील, यात शंका नाही.
तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्
हे ऐकून दुःखी झालेल्या राजाने आपल्या कन्येला, जी कुल, रूप, शील आणि सद्गुणांनी युक्त होती, त्या द्रष्ट्या ऋषीला दिले.
दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः
राजाने ही कमलनयनी कन्या दिल्यावर सर्व अपशकुन शांत झाले आणि मुनिवराचा रागही निवळला.
राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः
राजाने आपली कन्या त्या तपस्वी ऋषीला दिल्यावर पुन्हा आपल्या नगरात परतला, तरीही तो दुःखी आणि दयाळू होता.
सुमतिरुवाच। अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया । मुदं प्राप हताशेष पातको योगयुक्तया
सुमती म्हणाली: मग तो ऋषी आपल्या भार्या मानवीसह आपल्या आश्रमात गेला आणि तिच्या योगसाधनेमुळे सर्व पाप नष्ट होऊन त्याला मोठा आनंद मिळाला.
सा मानवी तं वरमात्मनः पतिं । नेत्रेणहीनं जरसा गतौजसम् । सिषेव एनं हरिमेधसोत्तमं । निजेष्टदात्रीं कुलदेवतां यथा
ती मानवि आपल्या इच्छेने निवडलेल्या पतीची, जो वृद्धपणामुळे दृष्टिहीन आणि शक्तिहीन झाला होता, अगदी घरातील कुलदेवतेप्रमाणे सेवा करू लागली.
शूश्रूषती स्वं पतिमिंगितज्ञा । महानुभावं तपसां निधिं प्रियम् । परां मुदं प्राप सती मनोहरा । शची यथा शक्रनिषेवणोद्यता
ती सुंदर, सती स्त्री आपल्या पतीची, जो मोठ्या तपाचा खजिना होता, मनापासून सेवा करू लागली आणि त्याच्या इच्छांची जाण ठेवून, शची जशी इंद्राची सेवा करते तशी तीही अत्यानंदात राहिली.
चरणौ सेवते तन्वी सर्वलक्षणलक्षिता । राजपुत्री सुंदरांगी फलमूलोदकाशना
ती राजकन्या, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त आणि सुंदर देहाची, फळ, कंद आणि पाण्यावर निर्वाह करत, त्याच्या पायांची सेवा करू लागली.
नित्यं तद्वाक्यकरणे तत्परा पूजने रता । कालक्षेपं प्रकुरुते सर्वभूतहिते रता
ती नेहमीच त्याच्या आज्ञा पाळण्यात, पूजेत आणि सर्व प्राण्यांच्या कल्याणात रमली होती.
विसृज्य कामं दंभं च द्वेषं लोभमघं मदम् । अप्रमत्तोद्यता नित्यं च्यवनं समतोषयत्
तिने काम, दंभ, द्वेष, लोभ, पाप आणि गर्व सोडून, नेहमी जागरूक आणि कर्तव्यनिष्ठ राहून, सतत च्यवनाला संतुष्ट केले.
एवं तस्य प्रकुर्वाणा सेवां वाक्कायकर्मभिः । सहस्राब्दं महाराज सा च कामं मनस्यधात्
राजा, अशा रीतीने तिने वाणी, शरीर आणि कृतीने त्याची सेवा करत, हजार वर्षे आपल्या मनातील सर्व इच्छा पूर्ण केल्या.
कदाचिद्देवभिषजावागतावाश्रमे मुनेः । स्वागतेन सुसंभाव्य तयोः पूजां चकार सा
एकदा देवांचे वैद्य त्या ऋषींच्या आश्रमात आले. तिने त्यांचं मनापासून स्वागत केलं आणि आदरपूर्वक त्यांची सेवा केली.
शर्यातिकन्याकृतपूजनार्घ-। पाद्यादिना तोषितचित्तवृत्ती । तावूचतुः स्नेहवशेन सुंदरौ । वरं वृणुष्वेति मनोहरांगीम्
शर्यातीची कन्या तिने पाद्य वगैरे विधी करून त्यांची मनापासून पूजा केली. तिच्या वागणुकीने दोन्ही सुंदर देवांचे मन प्रसन्न झाले. त्यांनी प्रेमाने तिला विचारलं, 'सुंदरी, एखादी वर माग.'
तुष्टौ तौ वीक्ष्य भिषजौ देवानां वरयाचने । मतिं चकार नृपतेः पुत्री मतिमतां वरा
ते दोन्ही देवांचे वैद्य तृप्त झालेले पाहून आणि वर मागायला सांगितल्यावर, राजाची बुद्धिमान कन्या कोणता वर मागावा याचा विचार करू लागली.
पत्यभिप्रायमालक्ष्य वाचमूचे नृपात्मजा । दत्तं मे चक्षुषी पत्युर्यदि तुष्टौ युवां सुरौ
पतीच्या इच्छेची कल्पना करून राजकन्येने म्हणाली, 'जर तुम्ही दोघं देवता माझ्यावर प्रसन्न असाल, तर माझ्या पतीला दृष्टी द्या.'
इत्येतद्वचनं श्रुत्वा सुकन्या या मनोहरम् । सतीत्वं च विलोक्येदमूचतुर्भिषजां वरौ
सुकन्येचं हे सुंदर बोलणं ऐकून आणि तिचं पतिव्रत्य पाहून, ते दोन्ही वैद्य देव तिला उत्तर देण्यासाठी पुढे आले.
त्वत्पतिर्यदि देवानां भागं यज्ञे दधात्यसौ । आवयोरधुना कुर्वश्चक्षुषोः स्फुटदर्शनम्
'तुझा पती जर यज्ञात देवांचा भाग देईल, तर आम्ही त्याला लगेच दोन्ही डोळ्यांनी स्पष्ट दृष्टी देऊ.'