इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः
असे म्हणताच तो लगेच पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले; आईने ते बाळ उचलले आणि मनात खिन्नता घेऊन निघून गेली.
भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक
भृगुंनी अग्नीने सर्व काही जळाले आहे हे कळल्यावर रागाने भरून शाप दिला, "तू सर्व काही खाणारा होशील, दुष्टपणाचा आणि वैराचा चिन्ह राहशील."
तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते
शाप मिळाल्यावर ती फार दुःखी झाली आणि रडत रडत त्याच्या पायांना धरून म्हणाली, "माझ्यावर कृपा करा, प्रभू, दयाळू आणि महाज्ञानी स्वामी!"
मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
"भीतीपोटी मी खोटे बोलले, गुरूविरुद्ध द्वेषाने नाही; म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा."
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्याने तिला कृपा दिली आणि म्हणाला, "तू सर्व काही खाणारी असलीस तरी शुद्ध राहशील." असे म्हणत त्या ऋषीने दयाळूपणाने अग्नीला सांगितले.
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
गर्भातून पडलेल्या त्या मुलासाठी शुद्ध ब्राह्मणाने, हातात कुश घेत, सर्व जन्मसंस्कार आणि विधी योग्य रीतीने, मंगलपूर्वक केले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडल्यामुळे सर्व तपस्वींनी त्याला 'च्यवन' असे नाव दिले; तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो आपल्या सर्व शिष्यांसह, जे तपशक्तीने युक्त होते, जगातील सर्वांना पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करण्यासाठी गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तेथे जाऊन त्या महात्म्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले; त्याच्या खांद्यावर दोन किंशुक वृक्ष उगवले, जे वाळवीच्या घरट्यावर शोभून दिसत होते.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
तेथे हरणे उत्सुकतेने येऊन त्याच्या अंगावर अंग चोळू लागली; पण तो काहीच जाणला नाही, कारण तो गाढ तपात मग्न होता.
कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनु महाराज तीर्थयात्रेला निघाले, कुटुंबासह आणि मोठ्या सैन्यासह रेवा नदीकडे गेले.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तेथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त केले; नंतर विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
तेथे त्यांची सुंदर कन्या, शुद्ध सोन्याचे दागिने घालून, सखींसह रम्य वनात इकडे तिकडे फिरत होती.
तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा
तेथे तिने एका मोठ्या झाडाखाली शोभणारे वाळवीचे घरटे पाहिले; तिथे तिने हलणारे किंवा पापण्या लवणारे नसलेले थोडे तेज पाहिले.
गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता
ती तिथे जाऊन काड्यांनी ते घरटे टोचू लागली, आणि रक्त वाहू लागले; हे पाहून राजकन्या खूपच दुःखी आणि व्याकुळ झाली.
न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा
पापाने ग्रासलेली ती आईला किंवा वडिलांना काहीच सांगू शकली नाही; भीतीपोटी तिने मनातच स्वतःवर शोक केला.
तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः
त्या वेळी, राजन, पृथ्वी हलली आणि आकाशातून एक उल्का पडली; सर्व दिशांना धूर पसरला आणि सूर्याभोवती वलय दिसू लागले.
तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा
त्या वेळी राजाचे घोडे हरवले, अनेक हत्ती मरून गेले, रत्नांनी भरलेले धन नष्ट झाले आणि लोकांमध्ये भांडणे सुरू झाली.
तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्
हे पाहून राजा घाबरला आणि त्याचे मन अस्वस्थ झाले; त्याने लोकांना विचारले, 'कोणत्या ऋषीचा आपण अपराध केला आहे?'
पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः
परंपरेने आपल्या मुलीने काय केले ते समजल्यावर, राजा फार दुःखी होऊन आपल्या मोठ्या सैन्यासह तिकडे गेला.
तं वै तपोनिधिं वीक्ष्य महता तपसायुतम् । स्तुत्वा प्रसादयामास मुनिवर्य दयां कुरु
त्या तपस्वी ऋषीला पाहून, जो मोठ्या तपाने युक्त होता, राजाने त्याची स्तुती केली आणि म्हणाला, 'मुनिवर, कृपा करा.'
तस्मै तुष्टो जगादायं मुनिवर्यो महातपाः । तवात्मजाकृतं सर्वमुत्पाताद्यमवेहि तत्
त्यावर तो महान तपस्वी ऋषी प्रसन्न होऊन म्हणाला, 'राजा, तुझ्या मुलीच्या कृत्यामुळे हे सर्व अपशकुन झाले आहेत, हे जाण.'
तव पुत्र्या महाराज चक्षुर्विस्फोटनं कृतम् । बहुसुस्राव रुधिरं जानती त्वामुवाच न
महान राजा, तुझ्या मुलीने डोळ्याला इजा केली, ज्यातून पुष्कळ रक्त वाहिले; तिला सर्व माहीत असूनही तिने काही बोलले नाही.
तस्मादियं महाभूप मह्यं देया यथाविधि । ततश्चोत्पातशमनं भविष्यति न संशयः
म्हणून, हे महाबली राजा, तुझ्या मुलीला योग्य रीतीने मला द्यावे लागेल; मग हे सर्व अपशकुन शांत होतील, यात शंका नाही.
तच्छ्रुत्वा दुःखितो राजा प्रज्ञाचाक्षुष आत्मजाम् । ददौ कुलवयोरूप शीललक्षणसंयुताम्
हे ऐकून दुःखी झालेल्या राजाने आपल्या कन्येला, जी कुल, रूप, शील आणि सद्गुणांनी युक्त होती, त्या द्रष्ट्या ऋषीला दिले.
दत्ता यदा नृपेणेयं कन्या कमललोचना । तदोत्पाताः शमं याताः सर्वे मुनिरुषोद्गताः
राजाने ही कमलनयनी कन्या दिल्यावर सर्व अपशकुन शांत झाले आणि मुनिवराचा रागही निवळला.
राजा दत्त्वात्मजां तस्मै मुनये तपसांनिधे । प्राप स्वां नगरीं भूयो दुःखितोऽयं दयायुतः
राजाने आपली कन्या त्या तपस्वी ऋषीला दिल्यावर पुन्हा आपल्या नगरात परतला, तरीही तो दुःखी आणि दयाळू होता.
सुमतिरुवाच। अथर्षिः स्वाश्रमं गत्वा मानव्या सह भार्यया । मुदं प्राप हताशेष पातको योगयुक्तया
सुमती म्हणाली: मग तो ऋषी आपल्या भार्या मानवीसह आपल्या आश्रमात गेला आणि तिच्या योगसाधनेमुळे सर्व पाप नष्ट होऊन त्याला मोठा आनंद मिळाला.
सा मानवी तं वरमात्मनः पतिं । नेत्रेणहीनं जरसा गतौजसम् । सिषेव एनं हरिमेधसोत्तमं । निजेष्टदात्रीं कुलदेवतां यथा
ती मानवि आपल्या इच्छेने निवडलेल्या पतीची, जो वृद्धपणामुळे दृष्टिहीन आणि शक्तिहीन झाला होता, अगदी घरातील कुलदेवतेप्रमाणे सेवा करू लागली.
शूश्रूषती स्वं पतिमिंगितज्ञा । महानुभावं तपसां निधिं प्रियम् । परां मुदं प्राप सती मनोहरा । शची यथा शक्रनिषेवणोद्यता
ती सुंदर, सती स्त्री आपल्या पतीची, जो मोठ्या तपाचा खजिना होता, मनापासून सेवा करू लागली आणि त्याच्या इच्छांची जाण ठेवून, शची जशी इंद्राची सेवा करते तशी तीही अत्यानंदात राहिली.