श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्
च्यवन या महान ऋषीची कथा ऐकून, रामाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्नाने सुमतीला इंद्राच्या एकाधिकारभंगाबद्दल सविस्तर विचारले.
शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे
शत्रुघ्न म्हणाले: त्यांनी अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात केव्हा स्थान दिले? आणि स्वयंभुव महायज्ञात देवेंद्राने काय केले?
सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति
सुमती म्हणाले: ब्रह्माच्या वंशात भृगु नावाचे एक प्रसिद्ध ऋषी होते; एकदा संध्याकाळी ते समिधा आणायला गेले.
तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः
तेव्हा यज्ञाचा नाश करण्यासाठी बलाढ्य दमनक नावाचा राक्षस आला आणि मोठ्याने अत्यंत भीतीदायक शब्द बोलू लागला.
कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः
"तो ऋषीचा नातेवाईक कुठे आहे? त्यांची निष्पाप पत्नी कुठे आहे?" असे तो वारंवार संतापाने म्हणू लागला.
तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्
तेव्हा अग्नीने जाणले की राक्षसामुळे भीती निर्माण झाली आहे, आणि त्यांनी आश्रमात असलेल्या त्या निष्पाप पत्नीला दाखवले.
जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे
राक्षसाने तिला रडताना, जणू एखादी कुररी पक्षी रडते तशी, पकडले आणि ती ओरडू लागली, "भृगु, तपस्व्यांचे स्वामी, मला वाचवा, मला वाचवा, हे तपाचे खजिना!"
एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्
ती दु:खाने ओरडत असताना, त्या दुष्ट राक्षसाने तिला पकडून बाहेर नेले आणि कठोर शब्दांनी भृगु ऋषींच्या पतिव्रता पत्नीला त्रास दिला.
ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः
मग मोठ्या भीतीने घाबरून गर्भातला बाळ आईच्या पोटातून खाली पडला, त्याचे डोळे जणू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि
त्याने तिला सांगितले, "तू लगेच जाऊ नकोस, वाईट बुद्धीच्या स्त्री, राख होऊन जा! कारण चुकीचे स्पर्श केल्याने तुला काहीच चांगले मिळणार नाही."
इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः
असे म्हणताच तो लगेच पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले; आईने ते बाळ उचलले आणि मनात खिन्नता घेऊन निघून गेली.
भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक
भृगुंनी अग्नीने सर्व काही जळाले आहे हे कळल्यावर रागाने भरून शाप दिला, "तू सर्व काही खाणारा होशील, दुष्टपणाचा आणि वैराचा चिन्ह राहशील."
तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते
शाप मिळाल्यावर ती फार दुःखी झाली आणि रडत रडत त्याच्या पायांना धरून म्हणाली, "माझ्यावर कृपा करा, प्रभू, दयाळू आणि महाज्ञानी स्वामी!"
मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
"भीतीपोटी मी खोटे बोलले, गुरूविरुद्ध द्वेषाने नाही; म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा."
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्याने तिला कृपा दिली आणि म्हणाला, "तू सर्व काही खाणारी असलीस तरी शुद्ध राहशील." असे म्हणत त्या ऋषीने दयाळूपणाने अग्नीला सांगितले.
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
गर्भातून पडलेल्या त्या मुलासाठी शुद्ध ब्राह्मणाने, हातात कुश घेत, सर्व जन्मसंस्कार आणि विधी योग्य रीतीने, मंगलपूर्वक केले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडल्यामुळे सर्व तपस्वींनी त्याला 'च्यवन' असे नाव दिले; तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो आपल्या सर्व शिष्यांसह, जे तपशक्तीने युक्त होते, जगातील सर्वांना पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करण्यासाठी गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तेथे जाऊन त्या महात्म्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले; त्याच्या खांद्यावर दोन किंशुक वृक्ष उगवले, जे वाळवीच्या घरट्यावर शोभून दिसत होते.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
तेथे हरणे उत्सुकतेने येऊन त्याच्या अंगावर अंग चोळू लागली; पण तो काहीच जाणला नाही, कारण तो गाढ तपात मग्न होता.
कदाचिन्मनुरुद्युक्तस्तीर्थयात्रां प्रति प्रभुः । सकुटुंबो ययौ रेवां महाबलसमावृतः
एकदा मनु महाराज तीर्थयात्रेला निघाले, कुटुंबासह आणि मोठ्या सैन्यासह रेवा नदीकडे गेले.
तत्र स्नात्वा महानद्यां संतर्प्य पितृदेवताः । दानानि ब्राह्मणेभ्यश्च प्रादाद्विष्णुप्रतुष्टये
तेथे त्या महानदीत स्नान करून, पितरांना आणि देवांना तृप्त केले; नंतर विष्णूला प्रसन्न करण्यासाठी ब्राह्मणांना दान दिले.
तत्कन्या विचरंती सा वनमध्ये इतस्ततः । सखीभिः सहिता रम्या तप्तहाटकभूषणा
तेथे त्यांची सुंदर कन्या, शुद्ध सोन्याचे दागिने घालून, सखींसह रम्य वनात इकडे तिकडे फिरत होती.
तत्र दृष्ट्वाथ वल्मीकं महातरुसुशोभितम् । निमेषोन्मेषरहितं तेजः किंचिद्ददर्श सा
तेथे तिने एका मोठ्या झाडाखाली शोभणारे वाळवीचे घरटे पाहिले; तिथे तिने हलणारे किंवा पापण्या लवणारे नसलेले थोडे तेज पाहिले.
गत्वा तत्र शलाकाभिरतुदद्रुधिरं स्रवत् । दृष्ट्वा राज्ञांगजा खेदं प्राप्तवत्यतिदुःखिता
ती तिथे जाऊन काड्यांनी ते घरटे टोचू लागली, आणि रक्त वाहू लागले; हे पाहून राजकन्या खूपच दुःखी आणि व्याकुळ झाली.
न जनन्यै तथा पित्रे शशंसाघेन विप्लुता । स्वयमेवात्मनात्मानं सा शुशोच भयातुरा
पापाने ग्रासलेली ती आईला किंवा वडिलांना काहीच सांगू शकली नाही; भीतीपोटी तिने मनातच स्वतःवर शोक केला.
तदा भूश्चलिता राजन्दिवश्चोल्का पपात ह । धूम्रा दिशो भवन्सर्वाः सूर्यश्च परिवेषितः
त्या वेळी, राजन, पृथ्वी हलली आणि आकाशातून एक उल्का पडली; सर्व दिशांना धूर पसरला आणि सूर्याभोवती वलय दिसू लागले.
तदा राज्ञो हया नष्टा हस्तिनो बहवो मृताः । धनं नष्टं रत्नयुतं कलहोभून्मिथस्तदा
त्या वेळी राजाचे घोडे हरवले, अनेक हत्ती मरून गेले, रत्नांनी भरलेले धन नष्ट झाले आणि लोकांमध्ये भांडणे सुरू झाली.
तदालोक्य नृपो भीतः किंचिदुद्विग्नमानसः । जनानपृच्छत्केनापि मुनये त्वपराधितम्
हे पाहून राजा घाबरला आणि त्याचे मन अस्वस्थ झाले; त्याने लोकांना विचारले, 'कोणत्या ऋषीचा आपण अपराध केला आहे?'
पारंपर्येण तज्ज्ञात्वा स्वपुत्र्याः परिचेष्टितम् । ययौ सुदुःखितस्तत्र समृद्धबलवाहनः
परंपरेने आपल्या मुलीने काय केले ते समजल्यावर, राजा फार दुःखी होऊन आपल्या मोठ्या सैन्यासह तिकडे गेला.