मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः
इथे साप सतत मोर आणि मुंगूसांसोबत खेळतात; हत्ती आणि सिंह इथे मैत्रीने एकत्र राहतात.
एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः
तेथील काळवीट जंगली तांदळाचे दाणे खाताना पूर्णपणे गुंग असतात; ऋषींच्या समूहाने त्यांचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना काळाचे किंवा कोणत्याही भीतीचे भय वाटत नाही.
गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्
इथे गाईंच्या पोटात दूध भरलेले आहे आणि त्या नंदिनीप्रमाणे सुंदर दिसतात; त्यांच्या पायांनी उडणाऱ्या धुळीने वाळू शुद्ध होते.
मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्
श्रेष्ठ ऋषी हातात समिधा आणि धर्मकर्मासाठी कमळ घेऊन, हे दृश्य पाहून, श्रीरामाचे मंत्री आणि सर्वज्ञ सुमती यांना विचारू लागले.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्
शत्रुघ्न म्हणाले: सुमती, आमच्या समोर जे आश्रम तेजाने उजळून निघाले आहे, जिथे शांत प्राणी आणि ऋषींचे समूह आहेत, तो कोणत्या ऋषीचा आहे?
श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः
मी त्या ऋषीची कथा ऐकू इच्छितो आणि त्यांच्या कृत्यांचे वर्णन करून त्या कथेला अधिक पवित्रता देऊ इच्छितो.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः
शत्रुघ्नाच्या या महान वचनांनी प्रभावित होऊन, रघुनाथाच्या बुद्धिमान मंत्र्याने बोलायला सुरुवात केली.
सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्
सुमती म्हणाले: हा च्यवन ऋषींचा आश्रम आहे, महान तपस्व्यामुळे शोभून उठलेला, शांत प्राण्यांनी भरलेला आणि ऋषींच्या पत्नींनी वेढलेला.
योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः
हे तेच महान ऋषी आहेत ज्यांनी स्वयंभुव यज्ञात अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात स्थान दिले आणि इंद्र व इतर देवांचा एकाधिकार मोडला.
महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह
त्या महान ऋषींची शक्ती कोणालाही मोजता येत नाही; ते तपशक्तीने परिपूर्ण आणि वेदस्वरूप आहेत.
श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्
च्यवन या महान ऋषीची कथा ऐकून, रामाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्नाने सुमतीला इंद्राच्या एकाधिकारभंगाबद्दल सविस्तर विचारले.
शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे
शत्रुघ्न म्हणाले: त्यांनी अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात केव्हा स्थान दिले? आणि स्वयंभुव महायज्ञात देवेंद्राने काय केले?
सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति
सुमती म्हणाले: ब्रह्माच्या वंशात भृगु नावाचे एक प्रसिद्ध ऋषी होते; एकदा संध्याकाळी ते समिधा आणायला गेले.
तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः
तेव्हा यज्ञाचा नाश करण्यासाठी बलाढ्य दमनक नावाचा राक्षस आला आणि मोठ्याने अत्यंत भीतीदायक शब्द बोलू लागला.
कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः
"तो ऋषीचा नातेवाईक कुठे आहे? त्यांची निष्पाप पत्नी कुठे आहे?" असे तो वारंवार संतापाने म्हणू लागला.
तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्
तेव्हा अग्नीने जाणले की राक्षसामुळे भीती निर्माण झाली आहे, आणि त्यांनी आश्रमात असलेल्या त्या निष्पाप पत्नीला दाखवले.
जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे
राक्षसाने तिला रडताना, जणू एखादी कुररी पक्षी रडते तशी, पकडले आणि ती ओरडू लागली, "भृगु, तपस्व्यांचे स्वामी, मला वाचवा, मला वाचवा, हे तपाचे खजिना!"
एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्
ती दु:खाने ओरडत असताना, त्या दुष्ट राक्षसाने तिला पकडून बाहेर नेले आणि कठोर शब्दांनी भृगु ऋषींच्या पतिव्रता पत्नीला त्रास दिला.
ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः
मग मोठ्या भीतीने घाबरून गर्भातला बाळ आईच्या पोटातून खाली पडला, त्याचे डोळे जणू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि
त्याने तिला सांगितले, "तू लगेच जाऊ नकोस, वाईट बुद्धीच्या स्त्री, राख होऊन जा! कारण चुकीचे स्पर्श केल्याने तुला काहीच चांगले मिळणार नाही."
इत्युक्तः स पपाताशु भस्मीभूतकलेवरः । माता तदार्भकं नीत्वा जगामाश्रममुन्मनाः
असे म्हणताच तो लगेच पडला आणि त्याचे शरीर राख झाले; आईने ते बाळ उचलले आणि मनात खिन्नता घेऊन निघून गेली.
भृगुर्वह्निकृतं सर्वं ज्ञात्वा कोपसमाकुलः । शशाप सर्वभक्षस्त्वं भव दुष्टारिसूचक
भृगुंनी अग्नीने सर्व काही जळाले आहे हे कळल्यावर रागाने भरून शाप दिला, "तू सर्व काही खाणारा होशील, दुष्टपणाचा आणि वैराचा चिन्ह राहशील."
तदा शप्तोऽतिदुःखार्तो जग्राहांघ्र्याशुशुक्षणिः । कुरु मेऽनुग्रहं स्वामिन्कृपार्णव महामते
शाप मिळाल्यावर ती फार दुःखी झाली आणि रडत रडत त्याच्या पायांना धरून म्हणाली, "माझ्यावर कृपा करा, प्रभू, दयाळू आणि महाज्ञानी स्वामी!"
मयानृतं वचोभीत्या कथितं न गुरुद्रुहा । तस्मान्ममोपरि कृपां कुरु धर्मशिरोमणे
"भीतीपोटी मी खोटे बोलले, गुरूविरुद्ध द्वेषाने नाही; म्हणून, धर्मरत्ना, माझ्यावर दया करा."
तदानुग्रहमाधाच्च सर्वभक्षो भवाञ्छुचिः । इत्युक्तवान्हुतभुजं दयार्द्रो मुनितापसः
मग त्याने तिला कृपा दिली आणि म्हणाला, "तू सर्व काही खाणारी असलीस तरी शुद्ध राहशील." असे म्हणत त्या ऋषीने दयाळूपणाने अग्नीला सांगितले.
गर्भाच्च्युतस्य पुत्रस्य जातकर्मादिकं शुचिः । चकार विधिवद्विप्रो दर्भपाणिः सुमंगलः
गर्भातून पडलेल्या त्या मुलासाठी शुद्ध ब्राह्मणाने, हातात कुश घेत, सर्व जन्मसंस्कार आणि विधी योग्य रीतीने, मंगलपूर्वक केले.
च्यवनाच्च्यवनं प्राहुः पुत्रं सर्वे तपस्विनः । शनैःशनैः स ववृधे शुक्ले प्रतिपदिंदुवत्
तो मुलगा पडल्यामुळे सर्व तपस्वींनी त्याला 'च्यवन' असे नाव दिले; तो हळूहळू वाढू लागला, जणू शुक्ल पक्षातील चंद्र वाढतो तसा.
स जगाम तपः कर्तुं रेवां लोकैकपावनीम् । शिष्यैः परिवृतः सर्वैस्तपोबलसमन्वितैः
तो आपल्या सर्व शिष्यांसह, जे तपशक्तीने युक्त होते, जगातील सर्वांना पावन करणाऱ्या रेवा नदीवर तप करण्यासाठी गेला.
गत्वा तत्र तपस्तेपे वर्षाणामयुतं महान् । अंसयोः किंशुकौ जातौ वल्मीकोपरिशोभितौ
तेथे जाऊन त्या महात्म्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले; त्याच्या खांद्यावर दोन किंशुक वृक्ष उगवले, जे वाळवीच्या घरट्यावर शोभून दिसत होते.
मृगा आगत्य तस्यांगे कंडूं विदधुरुत्सुकाः । न किंचित्स हि जानाति दुर्वारतपसावृतः
तेथे हरणे उत्सुकतेने येऊन त्याच्या अंगावर अंग चोळू लागली; पण तो काहीच जाणला नाही, कारण तो गाढ तपात मग्न होता.