वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः
त्या बुद्धिमानाने शत्रुघ्नाच्या सेवकांना अनेक रत्नजडित वस्त्रे आणि विविध प्रकारची संपत्ती दिली.
ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः
मग तो अनेक धनाढ्य मंत्र्यांसह, पायदळ, घोडे, हत्ती आणि असंख्य रथांसह प्रवासाला निघाला.
शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्
शत्रुघ्न, सुमद आणि धनुर्धारी वीरांसह, रघुनाथाच्या कीर्तीने आनंदी होत मार्गाने पुढे गेला.
पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः
पयोष्णी नदीच्या काठी पोहोचून, तो उत्तम घोड्यासह पुढे गेला; सर्व सैनिक आणि घोड्यांचे रक्षक मागून गेले.
आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम्
त्याने विविध ऋषींच्या कठोर तपश्चर्येच्या आश्रमांकडे पाहिले आणि सर्वत्र रघुनाथाच्या गुणांची कीर्ती सांगितली.
एष धीमान्हरिर्याति हरिणा परिरक्षितः । हरिभिर्हरिभक्तैश्च हरिवर्यानुगैर्मुहुः
हा बुद्धिमान हरि, वानरांनी रक्षित, वानर, वानरभक्त आणि श्रेष्ठ वानरांच्या सतत संगतीत प्रवास करत आहे.
इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान्
सर्व बाजूंनी ऋषींच्या शुभ वचनांचे श्रवण करत, प्रभू भक्तिभावाने भरलेल्या मनांच्या लोकांवर प्रसन्न झाला.
ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम्
त्याने एक पवित्र आश्रम पाहिला, जो जीवांनी गजबजलेला होता; तेथे वेदांचे स्वर ऐकणाऱ्यांचे सर्व अमंगल दूर होत होते.
अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम्
अग्निहोत्राच्या धुराने आकाश शुद्ध झाले होते; त्या ठिकाणी श्रेष्ठ ऋषींनी उभारलेल्या अनेक यज्ञयूपांनी शोभा आली होती.
यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम्
तेथे वानरांनी गायींची योग्य प्रकारे देखभाल केली जाते; त्या ठिकाणी उंदीर मांजरीच्या भीतीने बिल खोदत नाहीत.
मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः
इथे साप सतत मोर आणि मुंगूसांसोबत खेळतात; हत्ती आणि सिंह इथे मैत्रीने एकत्र राहतात.
एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः
तेथील काळवीट जंगली तांदळाचे दाणे खाताना पूर्णपणे गुंग असतात; ऋषींच्या समूहाने त्यांचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना काळाचे किंवा कोणत्याही भीतीचे भय वाटत नाही.
गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्
इथे गाईंच्या पोटात दूध भरलेले आहे आणि त्या नंदिनीप्रमाणे सुंदर दिसतात; त्यांच्या पायांनी उडणाऱ्या धुळीने वाळू शुद्ध होते.
मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्
श्रेष्ठ ऋषी हातात समिधा आणि धर्मकर्मासाठी कमळ घेऊन, हे दृश्य पाहून, श्रीरामाचे मंत्री आणि सर्वज्ञ सुमती यांना विचारू लागले.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्
शत्रुघ्न म्हणाले: सुमती, आमच्या समोर जे आश्रम तेजाने उजळून निघाले आहे, जिथे शांत प्राणी आणि ऋषींचे समूह आहेत, तो कोणत्या ऋषीचा आहे?
श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः
मी त्या ऋषीची कथा ऐकू इच्छितो आणि त्यांच्या कृत्यांचे वर्णन करून त्या कथेला अधिक पवित्रता देऊ इच्छितो.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः
शत्रुघ्नाच्या या महान वचनांनी प्रभावित होऊन, रघुनाथाच्या बुद्धिमान मंत्र्याने बोलायला सुरुवात केली.
सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्
सुमती म्हणाले: हा च्यवन ऋषींचा आश्रम आहे, महान तपस्व्यामुळे शोभून उठलेला, शांत प्राण्यांनी भरलेला आणि ऋषींच्या पत्नींनी वेढलेला.
योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः
हे तेच महान ऋषी आहेत ज्यांनी स्वयंभुव यज्ञात अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात स्थान दिले आणि इंद्र व इतर देवांचा एकाधिकार मोडला.
महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह
त्या महान ऋषींची शक्ती कोणालाही मोजता येत नाही; ते तपशक्तीने परिपूर्ण आणि वेदस्वरूप आहेत.
श्रुत्वा रामानुजो वार्तां च्यवनस्य महामुनेः । सर्वं पप्रच्छ सुमतिं शक्रमानादिभंजनम्
च्यवन या महान ऋषीची कथा ऐकून, रामाचा धाकटा भाऊ शत्रुघ्नाने सुमतीला इंद्राच्या एकाधिकारभंगाबद्दल सविस्तर विचारले.
शत्रुघ्न उवाच। कदासौ दस्रयोर्भागं चकार सुरपंक्तिषु । किं कृतं देवराजेन स्वायंभुव महामखे
शत्रुघ्न म्हणाले: त्यांनी अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात केव्हा स्थान दिले? आणि स्वयंभुव महायज्ञात देवेंद्राने काय केले?
सुमतिरुवाच। ब्रह्मवंशेऽतिविख्यातो मुनिर्भृगुरिति श्रुतः । कदाचिद्गतवान्सायं समिदाहरणं प्रति
सुमती म्हणाले: ब्रह्माच्या वंशात भृगु नावाचे एक प्रसिद्ध ऋषी होते; एकदा संध्याकाळी ते समिधा आणायला गेले.
तदा मखविनाशाय दमनो राक्षसो बली । आगत्योच्चैर्जगादेदं महाभयकरं वचः
तेव्हा यज्ञाचा नाश करण्यासाठी बलाढ्य दमनक नावाचा राक्षस आला आणि मोठ्याने अत्यंत भीतीदायक शब्द बोलू लागला.
कुत्रास्ति मुनिबंधुः स कुत्र तन्महिलानघा । पुनः पुनरुवाचेदं वचो रोषसमाकुलः
"तो ऋषीचा नातेवाईक कुठे आहे? त्यांची निष्पाप पत्नी कुठे आहे?" असे तो वारंवार संतापाने म्हणू लागला.
तदाहुतवहो ज्ञात्वा राक्षसाद्भयमागतम् । दर्शयामास तज्जायामंतर्वत्नीमनिंदिताम्
तेव्हा अग्नीने जाणले की राक्षसामुळे भीती निर्माण झाली आहे, आणि त्यांनी आश्रमात असलेल्या त्या निष्पाप पत्नीला दाखवले.
जहार राक्षसस्तां तु रुदंतीं कुररीमिव । भृगो रक्षपते रक्ष रक्ष नाथ तपोनिधे
राक्षसाने तिला रडताना, जणू एखादी कुररी पक्षी रडते तशी, पकडले आणि ती ओरडू लागली, "भृगु, तपस्व्यांचे स्वामी, मला वाचवा, मला वाचवा, हे तपाचे खजिना!"
एवं वदंतीमार्तां तां गृहीत्वा निरगाद्बहिः । दुष्टो वाक्यप्रहारेण बोधयन्स भृगोः सतीम्
ती दु:खाने ओरडत असताना, त्या दुष्ट राक्षसाने तिला पकडून बाहेर नेले आणि कठोर शब्दांनी भृगु ऋषींच्या पतिव्रता पत्नीला त्रास दिला.
ततो महाभयत्रस्तो गर्भश्चोदरमध्यतः । पपात प्रज्वलन्नेत्रो वैश्वानर इवांगजः
मग मोठ्या भीतीने घाबरून गर्भातला बाळ आईच्या पोटातून खाली पडला, त्याचे डोळे जणू अग्नीप्रमाणे तेजस्वी होते.
तेनोक्तं मा व्रजाशु त्वं भस्मी भव सुदुर्मते । न हि साध्वी परामर्शं कृत्वा श्रेयोऽधियास्यसि
त्याने तिला सांगितले, "तू लगेच जाऊ नकोस, वाईट बुद्धीच्या स्त्री, राख होऊन जा! कारण चुकीचे स्पर्श केल्याने तुला काहीच चांगले मिळणार नाही."