हयरत्नेन संयुक्तस्तथा वीरैः सुशोभितः । राज्ञा पुरस्कृतो राजा शत्रुघ्नः प्राप मंदिरम्
घोडारत्न आणि तेजस्वी वीरांसह, राजाने पुढे नेलेला शत्रुघ्न राजवाड्यात गेला.
अर्घादिभिः पूजयित्वा रघुनाथानुजं तदा । सर्वं समर्पयामास रामचंद्राय धीमते
मग रघुनाथाच्या लहान भावाचे अर्घ्य वगैरेने पूजन करून, त्याने सर्व काही भक्तीभावाने रामचंद्राला अर्पण केले.
शेष उवाच। अथ स्वागतसंतुष्टं शत्रुघ्नं प्राह भूमिपः । रघुनाथकथां श्रेष्ठां शुश्रूषुः पुरुषर्षभः
शेष म्हणाले, "तेव्हा राजा अतिथ्याने आनंदी झालेल्या शत्रुघ्नाला, जो रघुनाथाच्या उत्तम कथा ऐकायला उत्सुक होता, बोलला."
सुमद उवाच। कच्चिदास्ते सुखं रामः सर्वलोकशिरोमणिः । भक्तरक्षावतारोऽयं ममानुग्रहकारकः
सुमद म्हणाले, "रामा, जो सर्व लोकांचा भूषण आहे, सुखात आहे ना? तो भक्तांच्या रक्षणासाठी अवतरला असून मला कृपा करणारा आहे."
धन्या लोका इमे पुर्यां रघुनाथमुखांबुजम् । ये पिबंत्यनिशं चाक्षिपुटकैः परिमोदिताः
या नगरीतील लोक धन्य आहेत, जे रघुनाथाच्या कमळासारख्या मुखाकडे सतत डोळ्यांनी पाहून आनंद घेतात.
अर्थजातं मदीयं च नितरां पुरुषर्षभ । कृतार्थं कुलभूम्यादि वस्तुजातं महामते
हे श्रेष्ठ पुरुषा, माझी सर्व संपत्ती, वंश आणि भूमी यांचा खरोखरच उपयोग झाला आहे, हे बुद्धिमान मित्रा.
कामाक्षया प्रसादो मे कृतः पूर्वं दयार्द्रया । रघुनाथमुखांभोजं द्रक्ष्येद्य सकुटुंबकः
माझ्या इच्छा संपल्यामुळे मला पूर्वी दयाळूपणाने कृपा मिळाली; आज मी कुटुंबासह रघुनाथाच्या कमळमुखाचे दर्शन घेईन.
इत्युक्तवति वीरे तु सुमदे पार्थिवोत्तमे । सर्वं तत्कथयामास रघुनाथगुणोदयम्
वीर आणि श्रेष्ठ राजा सुमद यांनी असे म्हटल्यावर, त्याने रघुनाथाच्या गुणांची सर्व कथा सांगितली.
त्रिरात्रं तत्र संस्थित्य रघुनाथानुजः परम् । गंतुं चकार धिषणां राज्ञा सह महामतिः
तेथे तीन रात्री थांबून, रघुनाथाचा बुद्धिमान धाकटा भाऊ राजासह निघण्याचा निर्धार करू लागला.
तज्ज्ञात्वा सुमदः शीघ्रं पुत्रं राज्येऽभ्यषेचयत् । शत्रुघ्नेन महाराज्ञा पुष्कलेनानुमोदितः
हे जाणून सुमदाने पटकन आपल्या मुलाला राज्याभिषेक केला, आणि या कार्याला शत्रुघ्न व पुष्कल या दोघांनी संमती दिली.
वासांसि बहुरत्नानि धनानि विविधानि च । शत्रुघ्नसेवकेभ्योऽसौ प्रादात्तत्र महामतिः
त्या बुद्धिमानाने शत्रुघ्नाच्या सेवकांना अनेक रत्नजडित वस्त्रे आणि विविध प्रकारची संपत्ती दिली.
ततो गमनमारेभे मंत्रिभिर्बहुवित्तमैः । पत्तिभिर्वाजिभिर्नागैः सदश्वैरथ कोटिभिः
मग तो अनेक धनाढ्य मंत्र्यांसह, पायदळ, घोडे, हत्ती आणि असंख्य रथांसह प्रवासाला निघाला.
शत्रुघ्नः सहितस्तेन सुमदेन धनुर्भृता । जगाम मार्गे विहसन्रघुनाथप्रतापभृत्
शत्रुघ्न, सुमद आणि धनुर्धारी वीरांसह, रघुनाथाच्या कीर्तीने आनंदी होत मार्गाने पुढे गेला.
पयोष्णीतीरमासाद्य जगाम स हयोत्तमः । पृष्ठतोऽनुययुः सर्वे योधा वै हयरक्षिणः
पयोष्णी नदीच्या काठी पोहोचून, तो उत्तम घोड्यासह पुढे गेला; सर्व सैनिक आणि घोड्यांचे रक्षक मागून गेले.
आश्रमान्विविधान्पश्यन्नृषीणां सुतपोभृताम् । तत्रतत्र विशृण्वानो रघुनाथगुणोदयम्
त्याने विविध ऋषींच्या कठोर तपश्चर्येच्या आश्रमांकडे पाहिले आणि सर्वत्र रघुनाथाच्या गुणांची कीर्ती सांगितली.
एष धीमान्हरिर्याति हरिणा परिरक्षितः । हरिभिर्हरिभक्तैश्च हरिवर्यानुगैर्मुहुः
हा बुद्धिमान हरि, वानरांनी रक्षित, वानर, वानरभक्त आणि श्रेष्ठ वानरांच्या सतत संगतीत प्रवास करत आहे.
इति शृण्वञ्छुभा वाचो मुनीनां परितः प्रभुः । तुतोष भक्त्युत्कलितचित्तवृत्तिभृतां महान्
सर्व बाजूंनी ऋषींच्या शुभ वचनांचे श्रवण करत, प्रभू भक्तिभावाने भरलेल्या मनांच्या लोकांवर प्रसन्न झाला.
ददर्श चाश्रमं शुद्धं जनजंतुसमाकुलम् । वेदध्वनिहताशेषा मंगलं शृण्वतां नृणाम्
त्याने एक पवित्र आश्रम पाहिला, जो जीवांनी गजबजलेला होता; तेथे वेदांचे स्वर ऐकणाऱ्यांचे सर्व अमंगल दूर होत होते.
अग्निहोत्रहविर्धूम पवित्रितनभोखिलम् । मुनिवर्यकृतानेक यागयूपसुशोभितम्
अग्निहोत्राच्या धुराने आकाश शुद्ध झाले होते; त्या ठिकाणी श्रेष्ठ ऋषींनी उभारलेल्या अनेक यज्ञयूपांनी शोभा आली होती.
यत्र गावस्तु हरिणा पाल्यंते पालनोचिताः । मूषका न खनंत्यस्मिन्बिडालस्य भयाद्बिलम्
तेथे वानरांनी गायींची योग्य प्रकारे देखभाल केली जाते; त्या ठिकाणी उंदीर मांजरीच्या भीतीने बिल खोदत नाहीत.
मयूरैर्नकुलैः सार्द्धं क्रीडंति फणिनोनिशम् । गजैः सिंहैर्नित्यमत्र स्थीयते मित्रतां गतैः
इथे साप सतत मोर आणि मुंगूसांसोबत खेळतात; हत्ती आणि सिंह इथे मैत्रीने एकत्र राहतात.
एणास्तत्रत्य नीवारभक्षणेषु कृतादराः । न भयं कुर्वते कालाद्रक्षिता मुनिवृंदकैः
तेथील काळवीट जंगली तांदळाचे दाणे खाताना पूर्णपणे गुंग असतात; ऋषींच्या समूहाने त्यांचे रक्षण केल्यामुळे त्यांना काळाचे किंवा कोणत्याही भीतीचे भय वाटत नाही.
गावः कुंभसमोधस्का नंदिनी समविग्रहाः । कुर्वंति चरणोत्थेन रजसेलां पवित्रिताम्
इथे गाईंच्या पोटात दूध भरलेले आहे आणि त्या नंदिनीप्रमाणे सुंदर दिसतात; त्यांच्या पायांनी उडणाऱ्या धुळीने वाळू शुद्ध होते.
मुनिवर्याः समित्पाणि पद्मैर्धर्मक्रियोचिताम् । दृष्ट्वा पप्रच्छसुमतिं सर्वज्ञं राम मंत्रिणम्
श्रेष्ठ ऋषी हातात समिधा आणि धर्मकर्मासाठी कमळ घेऊन, हे दृश्य पाहून, श्रीरामाचे मंत्री आणि सर्वज्ञ सुमती यांना विचारू लागले.
शत्रुघ्न उवाच। सुमते कस्य संस्थानं मुनेर्भाति पुरोगतम् । निर्वैरिजंतु संसेव्यं मुनिवृंदसमाकुलम्
शत्रुघ्न म्हणाले: सुमती, आमच्या समोर जे आश्रम तेजाने उजळून निघाले आहे, जिथे शांत प्राणी आणि ऋषींचे समूह आहेत, तो कोणत्या ऋषीचा आहे?
श्रोष्यामि मुनिवार्तां च विदधामि पवित्रताम् । निजं वपुस्तदीयाभिर्वार्ताभिर्वर्णनादिभिः
मी त्या ऋषीची कथा ऐकू इच्छितो आणि त्यांच्या कृत्यांचे वर्णन करून त्या कथेला अधिक पवित्रता देऊ इच्छितो.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं शत्रुघ्नस्य महात्मनः । कथयामास सचिवो रघुनाथस्य धीमतः
शत्रुघ्नाच्या या महान वचनांनी प्रभावित होऊन, रघुनाथाच्या बुद्धिमान मंत्र्याने बोलायला सुरुवात केली.
सुमतिरुवाच। च्यवनस्याश्रमं विद्धि महातापसशोभितम् । निर्वैरिजंतुसंकीर्णं मुनिपत्नीभिरावृतम्
सुमती म्हणाले: हा च्यवन ऋषींचा आश्रम आहे, महान तपस्व्यामुळे शोभून उठलेला, शांत प्राण्यांनी भरलेला आणि ऋषींच्या पत्नींनी वेढलेला.
योऽसौ महामुनिः स्वर्गवैद्ययोर्भागमादधात् । स्वायंभुवमहायज्ञे शक्रमानविभेदनः
हे तेच महान ऋषी आहेत ज्यांनी स्वयंभुव यज्ञात अश्विनीकुमारांना देवांच्या यज्ञभागात स्थान दिले आणि इंद्र व इतर देवांचा एकाधिकार मोडला.
महामुनेः प्रभावोऽयं न केनापि समाप्यते । तपोबलसमृद्धस्य वेदमूर्तिधरस्य ह
त्या महान ऋषींची शक्ती कोणालाही मोजता येत नाही; ते तपशक्तीने परिपूर्ण आणि वेदस्वरूप आहेत.