जित्वा महेंद्रं देवांश्च स त्रैलोक्येश्वरोऽभवत् । सर्वांश्च यज्ञभागांश्च स्वयमेवाग्रहीद्बलात्
महेंद्र आणि देवांना जिंकून, तीनही लोकांचा स्वामी झाला; आणि सर्व यज्ञांचे भाग जबरदस्तीने स्वतःसाठी घेतले.
त्रातारं नाधिगच्छंति देवतास्तेन निर्जिताः । तस्यैव किंकराः सर्वे गंधर्वा देवदानवाः
त्याच्यामुळे पराभूत झालेल्या देवांना कुठेच रक्षण मिळालं नाही; सर्व गंधर्व, देव आणि दानव त्याचे सेवक झाले.
यक्षाश्चनागाः सिद्धाश्च साध्याश्च वशवर्तिनः । उत्तानपादस्य सुतां कल्याणीं नाम कन्यकाम्
यक्ष, नाग, सिद्ध आणि साध्य हेही त्याच्या अधीन झाले. उत्तानपादाची कन्या, कल्याणी नावाची सुंदर मुलगी, या बलाढ्य दैत्यराजाने विधिपूर्वक लग्न करून पत्नी केली.
उपयेमे विधानेन दैत्यराजो महाबलः । तस्यां जातो महातेजाः प्रह्लादो दैत्यराट्शुभे
त्या कल्याणीपासून तेजस्वी प्रह्लाद, दैत्यांचा राजा, जन्माला आला.
अनुरक्तो हृषीकेशे गर्भवासेऽपि यो हरौ । सर्वावस्थासु कृत्येषु मनोवाक्कायकर्म्मभिः
तो गर्भात असतानाच हृषीकेश, म्हणजे हरिप्रती, प्रेमाने जोडला होता; सर्व अवस्थांमध्ये, सर्व कृत्यांमध्ये, मन, वाणी आणि शरीराने तो त्याच्याशी एकरूप होता.
नान्यं जानाति देवेशात्प्रसन्नात्मा सनातनात् । स कालेऽपि विनीतः सन्गुरुगेहे वसत्सुधीः
त्याला देवांचा शाश्वत स्वामी सोडून दुसरं कोणीच माहीत नव्हतं; त्याचं मन शुद्ध होतं. लहानपणीही, गुरुच्या घरी राहून तो नम्र आणि बुद्धिमान होता.
अधीत्य सर्ववेदांश्च शास्त्राणि विविधानि च । कस्यचित्त्वथ कालस्य गुरुणा सह दैत्यजः
सर्व वेद आणि विविध शास्त्रं शिकून, काही काळानंतर तो दैत्यपुत्र आपल्या गुरुंसोबत—
पितुः समीपमागत्य ववंदे विनयान्वितः । तं परिष्वज्य बाहुभ्यां तनयं शुभलक्षणम् । अंके निधाय दैत्येंद्रः प्रोवाचेदं सुविस्मितम्
वडिलांसमोर गेला आणि नम्रतेने वंदन केलं. वडिलांनी आपल्या शुभलक्षणी मुलाला दोन्ही हातांनी मिठी मारली, मांडीवर बसवलं आणि आश्चर्याने विचारलं—
हिरण्यकशिपुरुवाच- प्रह्लाद चिरकालं त्वं गुरुगेहे निवेशितः । यदुक्ता गुरुणा विद्या तन्ममाचक्ष्व सुव्रत
हिरण्यकशिपू म्हणाला, "प्रह्लाद, तू खूप दिवस गुरुच्या घरी राहिलास. तुझ्या गुरूंनी तुला काय शिकवलं ते मला सांग, हे दृढनिश्चयी मुला."
रुद्र उवाच- इति पृष्टः स्वपित्रा वै प्रह्लादो जन्मवैष्णवः । प्राह दैत्येश्वरं प्रीत्या वचनं कलुषापहम्
रुद्र म्हणाले, "वडिलांनी विचारल्यावर, वैष्णव वंशात जन्मलेला प्रह्लाद प्रेमाने, पाप दूर करणारी अशी वाणी दैत्यराजाला म्हणाला—"
प्रह्लाद उवाच- यो वै सर्वोपनिषदामर्थः पुरुष ईश्वरः । तं वै सर्वगतं विष्णुं नमस्कृत्वा ब्रवीमि ते
प्रह्लाद म्हणाला, "सर्व उपनिषदांचा सार असणारा, सर्वत्र असणारा, परमेश्वर विष्णू, त्याला मी वंदन करून तुला सांगतो."
रुद्र उवाच-। इति विष्णुस्तुतिं श्रुत्वा दैत्यराड् विस्मयान्वितः । उवाच तं गुरुं रोषात्किं त्वयोक्तं ममात्मजे
रुद्र म्हणाले, "ही विष्णूची स्तुती ऐकून दैत्यराज आश्चर्यचकित झाला आणि रागाने गुरूंना विचारलं, 'तुम्ही माझ्या मुलाला असं काय शिकवलं?'"
ममात्मजस्य दुर्बुद्धे हरिसंस्तवमीदृशम् । किमर्थमुक्तवान्जाड्यमकार्य्यं ब्राह्मणोचितम्
"माझ्या मुलाच्या तोंडून हरिची अशी स्तुती का बोललीस, मूर्खा? हे ब्राह्मणाला शोभणारे नाही आणि व्यर्थ आहे."
अश्राव्यं मदमित्रस्य स्तवमेतं ममाग्रतः । बालेनापिकृतंत्वेतत्त्वत्प्रसादाद्दिवजाधम
"माझ्या शत्रूची ही स्तुती माझ्यासमोर ऐकू नये. हे द्विजाधम, मुलाने जरी असं केलं तरी ते तुझ्या प्रभावामुळेच आहे."
इत्युक्त्वा परितो वीक्ष्य दैत्यराट्क्रोधमूर्च्छितः । उवाच दैत्यमेकं तु बंधयैनं द्विजाधमम्
असं म्हणून, आजूबाजूला पाहून, दैत्यांचा राजा रागाने भरून एका दैत्याला म्हणाला, "हा नीच ब्राह्मण बांधा."
इतिराजवचः श्रुत्वा स बबंध भृगोः सुतम् । बध्यमानं गुरुं दृष्ट्वा प्रह्लादो ब्राह्मणप्रियः । उवाच पितरं तात इदं मे नोक्तवान्गुरुः
राजाचा हुकूम ऐकून त्याने भृगूंच्या मुलाला बांधले. आपला गुरु बांधला जातोय हे पाहून, ब्राह्मणांना प्रिय असलेला प्रह्लाद वडिलांना म्हणाला, "बाबा, माझ्या गुरूंनी मला हे शिकवले नाही."
कृपया देवदेवस्य शिक्षितोस्मि हरेः प्रभो । नान्यो गुरुर्मे भवति स एव प्रेरको हरिः
देवतांचा देव श्रीहरी यांच्या कृपेने मी शिकलो आहे. माझा दुसरा कुणीही गुरु नाही; फक्त श्रीहरीच मला शिकवतात.
श्रोता मंता तथा वक्ता द्रष्टा सर्वग ईश्वरः । हरिरेवाक्षयः कर्त्ता नियंता सर्वदेहिनाम् । तस्मादनागसो विप्रो मोक्तव्योऽयं गुरुः प्रभो
तोच ऐकणारा, विचार करणारा, बोलणारा, पाहणारा आणि सर्वज्ञ परमेश्वर आहे. श्रीहरीच सर्वांचा शाश्वत कर्ता आणि नियंत्रक आहे. म्हणून, प्रभो, हा ब्राह्मण निरपराध आहे, त्याला सोडा.
रुद्र उवाच- इति पुत्रवचः श्रुत्वा हिरण्यकशिपुस्ततः । तं ब्राह्मणं मोचयित्वा स्वसुतं प्राह विस्मयात्
रुद्र म्हणाले: मुलाचे हे शब्द ऐकून, हिरण्यकशिपूने त्या ब्राह्मणाला सोडले आणि आश्चर्याने आपल्या मुलाला म्हणाला.
किं वत्स त्वं भ्रमस्येवं मिथ्यावाक्यैर्द्विजन्मनः । को विष्णुः किं तु तद्रूपं कुत्रासौ संस्थितो हरिः
बाळा, तू असं चुकीचं बोलून का गोंधळात पडलास? हा विष्णू कोण? त्याचं रूप कसं आहे? आणि तो श्रीहरी कुठे आहे?
अहमेवेश्वरो लोके त्रैलोक्याधिपतिर्यतः । मामेवार्च्चय गोविंदं त्यज शत्रुं दुरासदम्
मीच या जगाचा स्वामी आहे, तिन्ही लोकांचा अधिपती आहे. गोविंद, माझीच पूजा कर; त्या कठीण शत्रूला सोडून दे.
अथवा शंकरं देवं रुद्रं लोकगुरुं प्रभुम् । अर्च्चयस्वासुराध्यक्षं सर्वैश्वर्य्यप्रदं शिवम्
किंवा शंकर, रुद्र, जगाचा गुरु, प्रभू, असुरांचा प्रमुख आणि सर्व ऐश्वर्य देणारा शिव यांची पूजा कर.
त्रिपुंड्रधारणं कृत्वा भस्मना दैत्यपूजितम् । पूजयित्वा महादेवं पाशुपत्योक्तमार्गतः
त्रिपुंड लावून, भस्माने दैत्यांनी जशी पूजा केली, तशी पाशुपत मार्गाने महादेवाची पूजा कर.
रुद्र उवाच- इति दैत्यपतेर्वाक्यं श्रुत्वा दैत्यपुरोहिताः
रुद्र म्हणाले: दैत्यराजाचे हे शब्द ऐकून, दैत्यांचे पुरोहित—
पुरोहिता ऊचुः- एवमेव महाभाग कुरुष्व वचनं पितुः । त्यज शत्रुं कैटभारिं पूजयस्व त्रिलोचनम्
पुरोहित म्हणाले: "होय, भाग्यवान, वडिलांचे शब्द पाळा. कैटभाचा शत्रू सोडून त्रिनेत्रधारीची पूजा कर."
रुद्रात्परतरो देवो नास्ति सर्वप्रदो नॄणाम् । पिता तवापि तस्यैव प्रसादादीश्वरोऽभवत्
रुद्राहून श्रेष्ठ असा देव नाही; तो सर्वांना सर्व काही देतो. तुझ्या वडिलांनाही त्याच्या कृपेनेच सामर्थ्य मिळाले.
रुद्र उवाच- इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रह्लादो जन्मवैष्णवं
रुद्र म्हणाले: त्यांचे शब्द ऐकून, वैष्णव वंशात जन्मलेला प्रह्लाद—
प्रह्लाद उवाच- अहो भगवतः श्रेष्ठा यन्माया मोहितं जगत् । अहो वेदांतविदुषः सर्वलोकेषु पूजिताः
प्रह्लाद म्हणाला: "वा! भगवंतांची माया किती अद्भुत आहे, ज्यामुळे सगळं जग मोहात पडलं आहे! वेदांत जाणणारे सर्वत्र सन्मानित होतात."
ब्राह्मणा अपि चापल्याद्वदंत्येवं मदान्विताः । नारायणः परं ब्रह्म तत्वं नारायणः परम्
ब्राह्मणही कधी कधी अहंकाराने आणि चंचलतेने असंच बोलतात. नारायण हेच परमब्रह्म आहे; सत्य हेच—नारायणच श्रेष्ठ आहे.
नारायणः परो ध्याता ध्यानं नारयणः परम् । गतिर्विश्वस्य जगतः शाश्वतं शिवमच्युतः
नारायण हेच ध्यान करण्यास योग्य आहेत; ध्यानही नारायणच आहे. तोच या विश्वाचा, जगाचा शाश्वत, मंगल आणि अचल आधार आहे.