सुमतिरुवाच। हेमकूटो गिरिः पूतः सर्वदेवोपशोभितः । तत्रास्ति तीर्थं विमलमृषिवृंदसुसेवितम्
सुमती म्हणाला: तिथे हेमकूट नावाचा पवित्र पर्वत आहे, जो सर्व देवांनी शोभून गेला आहे. तिथे एक निर्मळ तीर्थ आहे, जे ऋषींच्या समूहांनी सेविलं आहे.
सुमदो हि तपस्तेपे हतमातृपितृप्रजः । अरिभिः सर्वसामंतैर्जगाम तपसे हि तम्
सुमद हा आई-वडील आणि संततीपासून वंचित झाला होता. सर्व बाजूंनी शत्रूंनी त्रास दिल्यावर तो तिथे तपश्चर्या करण्यासाठी गेला.
वर्षाणि त्रीणि सपदा त्वेकेन मनसा स्मरन् । जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः
तीन वर्षे आणि एक चतुर्थांश काळ, एकाग्र मनाने, त्याने जगाची जननी असलेल्या मातेला ध्यानात ठेवले, आणि आपली नजर नाकाच्या टोकावर स्थिर ठेवली.
वर्षाणि त्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं चरन् । चकार परमुग्रं स तपः परमदुश्चरम्
तीन वर्षे त्याने फक्त कोरड्या पानांवर उपजीविका करत अत्यंत कठीण आणि दुर्मीळ असे तप केले.
अब्दानि त्रीणि सलिले शीतकाले ममज्ज सः । ग्रीष्मे चचार पंचाग्नीन्प्रावृट्सु जलदोन्मुखः
तीन वर्षे, थंडीच्या दिवसांत तो पाण्यात बुडून राहिला; उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नि तप केले, आणि पावसाळ्यात तो ढगांकडे तोंड करून बसला.
त्रीणि वर्षाणि पवनं संरुध्य स्वांतगोचरम् । भवानीं संस्मरन्धीरो न च किंचन पश्यति
तीन वर्षे, आपला श्वास हृदयात रोखून, तो धीराने भवानीचे स्मरण करत राहिला आणि दुसरे काहीच पाहिले नाही.
वर्षे तु द्वादशेऽतीते दृष्ट्वैतत्परमं तपः । विभाव्य मनसातीव शक्रः पस्पर्ध तं भयात्
बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर आणि हे अत्युच्च तप पाहून, इंद्राने मनात खोल विचार केला आणि भीतीने त्याच्याशी स्पर्धा करायचे ठरवले.
आदिदेश सकामं तु परिवारपरीवृतम् । अप्सरोभिः सुसंयुक्तं ब्रह्मेंद्रादिजयोद्यतम्
त्याने, आपल्या सेवकासह, सुंदर अप्सरांनी वेढलेल्या, ब्रह्मा आणि इंद्रालाही जिंकण्यास सज्ज असलेल्या कामाला आज्ञा दिली.
गच्छ कामसखे मह्यं प्रियमाचर मोहन । सुमदस्य तपोविघ्नं समाचर यथा भवेत्
जा, कामाचा मित्र, माझ्या मनास आनंद देणारे आणि मोहक असे काही कर; सुमदाच्या तपात विघ्न आण, जेणेकरून ते खंडित होईल.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं तुरासाहः स्वयंप्रभुः । उवाच विश्वविजये प्रौढगर्वो रघूद्वह
हे मोठे वचन ऐकून तुरासह, स्वतःचा स्वामी, विश्वविजयाचा गर्व बाळगून, रघुकुळातील श्रेष्ठा, असे बोलला.
काम उवाच। स्वामिन्कोऽसौ हि सुमदः किं तपः स्वल्पकं पुनः । ब्रह्मादीनां तपोभंगं करोम्यस्य तु का कथा
काम म्हणाला: 'हा सुमद तुझा सेवक आहे—त्याला हे छोटेसे तप काय? मी ब्रह्मादिकांचेही तप भंग केले आहे; मग याचे काय सांगावे?'
मद्बाणबलनिर्भिन्नश्चंद्रस्तारां गतः पुरा । त्वमप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनिकाम्
'माझ्या बाणांच्या प्रभावाने चंद्राने पूर्वी तारांकडे गमन केले; तूही अहल्येकडे गेला होतास, आणि विश्वामित्र मेनकेकडे.'
चिंतां मा कुरु देवेंद्र सेवके मयि संस्थिते । एष गच्छामि सुमदं देवान्पालय मारिष
'देवेंद्र, माझ्यासारखा सेवक असताना तू चिंता करू नकोस; मी सुमदाकडे जातो—देवतांचे रक्षण कर, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या.'
एवमुक्त्वा कामदेवो हेमकूटं गिरिं ययौ । वसंतेन युतः सख्या तथैवाप्सरसांगणैः
असे म्हणून, कामदेव वसंत आणि अप्सरांच्या समूहासह हिमकूट पर्वताकडे गेला.
वसंतस्तत्र सकलान्वृक्षान्पुष्पफलैर्युतान् । कोकिलान्षट्पदश्रेण्या घुष्टानाशु चकार ह
वसंताने तेथे सर्व झाडे फुलांनी आणि फळांनी भरली, आणि कोकिळांच्या गाण्याने व मधमाशांच्या गुंजारवाने वातावरण भरून टाकले.
वायुः सुशीतलो वाति दक्षिणां दिशमाश्रितः । कृतमालासरित्तीर लवंगकुसुमान्वितः
दक्षिण दिशेने, कृतमाळा नदीच्या काठावर, लवंगाच्या फुलांचा सुगंध असलेला गार वारा वाहू लागला.
एवंविधे वने वृत्ते रंभानामाप्सरोवरा । सखीभिः संवृता तत्र जगाम सुमदांतिकम्
अशा रम्य वनात, अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असलेली रंभा आपल्या सखींसह सुमदाजवळ गेली.
तत्रारभत गानं सा किन्नरस्वरशोभना । मृदंगपणवानेकवाद्यभेदविशारदा
तेथे तिने किन्नरांसारख्या मधुर स्वरात गाणे सुरू केले, आणि मृदंग, पनव व इतर अनेक वाद्ये वाजवण्यात ती पारंगत होती.
तद्गानमाकर्ण्य नराधिपोऽसौ । वसंतमालोक्य मनोहरं च । तथान्यपुष्टारटितं मनोरमं । चकार चक्षुः परिवर्तनं बुधः
ते गाणे ऐकून, राजाने वसंत व इतर मनोहारी दृश्ये, तसेच इतर पक्ष्यांचे मधुर आवाज पाहून, आपली नजर इकडून तिकडे फिरवली.
तं प्रबुद्धं नृपं वीक्ष्य कामः पुष्पायुधस्त्वरन् । चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्ठतोऽनघ
तो राजा जागा झाल्याचे पाहून, पुष्पबाणधारी कामाने झटपट आपले धनुष्य सज्ज केले आणि पाठीमागे उभा राहिला, हे पापरहित.
एकाप्सरास्तत्र नृपस्य पादयोः । संवाहनं नर्तितनेत्रपल्लवा । चकार चान्या तु कटाक्षमोक्षणं । चकार काचिद्भृशमंगचेष्टितम्
तेथे एका अप्सरेने राजाच्या पायांचे मृदू दाबून मालिश केले, तिच्या डोळ्यांतून हसरे, खेळकर कटाक्ष झळकत होते; दुसरीने कोमल नजरेने पाहिले, आणि तिसरीने मोहक हालचालींनी अंग फेकले.
अप्सरोभिस्तथाकीर्णः कामविह्वलमानसः । चिंतयामास मतिमाञ्जितेंद्रियशिरोमणिः
अशा प्रकारे अप्सरांनी वेढलेल्या, वासनेने व्याकुळ झालेल्या मनाने, इंद्रियांवर विजय मिळवलेल्या त्या बुद्धिमान राजाने विचार करायला सुरुवात केली.
एता मे तपसो विघ्नकारिण्योऽप्सरसां वराः । शक्रेण प्रेषिताः सर्वाः करिष्यंति यथातथम्
या अप्सरा माझ्या तपस्येला अडथळा आणणाऱ्या आहेत, आणि त्या सर्व इंद्राने पाठवल्या आहेत; त्या त्याच्या इच्छेनुसार वागतील.
इति संचिंत्य सुतपास्ता उवाच वरांगनाः । का यूयं कुत्र संस्थाः किं भवतीनां चिकीर्षितम्
असा विचार करून त्या तपस्व्याने त्या सुंदर स्त्रियांना विचारले, "तुम्ही कोण आहात? कुठून आलात? आणि काय करायचे आहे तुम्हाला?"
अत्यद्भुतं जातमहो यद्भवत्योऽक्षिगोचराः । यास्तपोभिः सुदुष्प्राप्यास्ता मे तपस आगताः
हे किती अद्भुत आहे! मोठ्या तपस्येनेही ज्या क्वचितच दिसतात, त्या तुम्ही आज माझ्या डोळ्यांसमोर आल्या, हे माझ्या तपाचे फळ आहे.
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य सुमदस्य तपोनिधेः । जगदुः कामसेनास्तं रंभाद्यप्सरसो मुदा
शेष म्हणतो: त्या सुमद नावाच्या तपस्व्याचे हे बोल ऐकून, रंभा व इतर अप्सरांनी आनंदाने त्याला उत्तर दिले.
त्वत्तपोभिर्वयं कांत प्राप्ताः सर्ववरांगनाः । तासां यौवनसर्वस्वं भुंक्ष्व त्यज तपःफलम्
प्रिय, तुझ्या तपामुळे आम्ही या सर्व सुंदर स्त्रिया तुझ्यापर्यंत आलो आहोत; आमच्या तारुण्याचा आनंद घे आणि तुझ्या तपाचे फळ सोडून दे.
इयं घृताची सुभगा चंपकाभशरीरभृत् । कर्पूरगंधललितं भुनक्तु त्वन्मुखामृतम्
ही घृताची आहे, तिचे शरीर सोन्यासारख्या चंपक फुलांसारखे आहे, तिच्या अंगाला कर्पूराचा सुगंध आहे; तिने तुझ्या ओठांवरील अमृताचा आस्वाद घ्यावा.
एतां महाभाग सुशोभिविभ्रमां । मनोहरांगीं घनपीनसत्कुचाम् । कांतोपभुंक्ष्वाशु निजोग्रपुण्यतः । प्राप्तां पुनस्त्वं त्यज दुःखजातम्
हे भाग्यवान राजन, सुंदर चालीची, मनमोहक अंगाची आणि भरदार स्तनांची ही स्त्री, तुझ्या कठोर तपामुळे तुझ्याजवळ आली आहे; तिचा आनंद घे आणि मनातील दुःख सोडून दे.
मामप्यनर्घ्याभरणोपशोभितां । मंदारमालापरिशोभिवक्षसम् । नानारताख्यानविचारचंचुरां । दृढं यथा स्यात्परिरंभणं कुरु
माझ्या अंगावर अमूल्य दागिने आहेत, छातीवर मंदारमाळ शोभते, मी विविध कलांमध्ये आणि गोष्टींमध्ये निपुण आहे; आपले आलिंगन घट्ट कर, जेणेकरून आपली एकरूपता पूर्ण होईल.