दृष्ट्वातद्रघुनाथस्य भ्राता देवालयं वरम् । पप्रच्छ सुमतिं स्वीयं मंत्रिणं वदतांवरम्
रघुनाथाच्या भावाने ते उत्तम देवालय पाहून, आपल्या बुद्धिमान आणि वाक्चातुर्याने प्रसिद्ध मंत्र्याला विचारलं.
शत्रुघ्न उवाच। वदामात्य वरेदं किं कस्यदेवस्य केतनम् । का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोः स्थितानघ
शत्रुघ्न म्हणाला: हे श्रेष्ठ मंत्री, मला सांग, हे कोणत्या देवाचं मंदिर आहे? इथे कोणती देवता पूजली जाते आणि कोणत्या कारणासाठी हे उभारलं आहे, हे पापरहित?
एवमाकर्ण्य यथावदिहसर्वशः
असं विचारल्यावर, जसं होतं तसं सर्व तपशील ऐकून—
कामाक्षायाः परं स्थानं विद्धि विश्वैकशर्मदम् । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजापते
हे कामाक्षेचं श्रेष्ठ स्थान आहे, जे संपूर्ण जगाला सुख देणारं आहे. फक्त तिचं दर्शन घेतल्यावर सर्व सिद्धी मिळते, हे प्रजापती.
देवासुरास्तु यां स्तुत्वा नत्वा प्राप्ताखिलां श्रियम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भक्तानुकंपिनी
देव आणि असुर यांनी तिचं स्तवन करून, नमस्कार करून सर्व ऐश्वर्य मिळवलं. ती भक्तांना धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणारी, दयाळू आहे.
याचिता सुमदेनात्राहिच्छत्रा पतिना पुरा । स्थिता करोति सकलं भक्तानां दुःखहारिणी
पूर्वी अहिच्छत्राचा राजा सुमद याच्या विनंतीवरून ती इथे स्थिरावली आणि भक्तांची सर्व मनोकामना पूर्ण करून त्यांचं दुःख दूर करते.
तां नमस्कुरु शत्रुघ्न सर्ववीर शिरोमणे । नत्वाशु सिद्धिं प्राप्नोषि ससुरासुरदुर्ल्लभाम्
म्हणून, हे शत्रुघ्न, सर्व वीरांमध्ये श्रेष्ठ, तू तिला नमस्कार कर. नमस्कार केल्यावर तुला लवकरच ती सिद्धी मिळेल, जी देव आणि असुरांनाही दुर्लभ आहे.
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । पप्रच्छ सकलां वार्तां भवान्याः पुरुषर्षभः
हे ऐकून शत्रुघ्न, शत्रूंचा संहार करणारा आणि श्रेष्ठ पुरुष, त्यानंतर भवानीची संपूर्ण कथा विचारू लागला.
शत्रुघ्न उवाच। कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् । येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टात्र संस्थिता
शत्रुघ्न म्हणाला: अहिच्छत्राचा राजा सुमद कोण आहे? त्याने कोणती तपश्चर्या केली, ज्यामुळे ही सर्व जगाची माता प्रसन्न होऊन इथे स्थिरावली?
वद सर्वं महामात्य नानार्थपरिबृंहितम् । यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद्वद महामते
हे महामंत्री, सर्व काही मला सविस्तर सांग. तुला सर्व काही नीट माहिती आहे, म्हणून तू सांग, हे बुद्धिमान.
सुमतिरुवाच। हेमकूटो गिरिः पूतः सर्वदेवोपशोभितः । तत्रास्ति तीर्थं विमलमृषिवृंदसुसेवितम्
सुमती म्हणाला: तिथे हेमकूट नावाचा पवित्र पर्वत आहे, जो सर्व देवांनी शोभून गेला आहे. तिथे एक निर्मळ तीर्थ आहे, जे ऋषींच्या समूहांनी सेविलं आहे.
सुमदो हि तपस्तेपे हतमातृपितृप्रजः । अरिभिः सर्वसामंतैर्जगाम तपसे हि तम्
सुमद हा आई-वडील आणि संततीपासून वंचित झाला होता. सर्व बाजूंनी शत्रूंनी त्रास दिल्यावर तो तिथे तपश्चर्या करण्यासाठी गेला.
वर्षाणि त्रीणि सपदा त्वेकेन मनसा स्मरन् । जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः
तीन वर्षे आणि एक चतुर्थांश काळ, एकाग्र मनाने, त्याने जगाची जननी असलेल्या मातेला ध्यानात ठेवले, आणि आपली नजर नाकाच्या टोकावर स्थिर ठेवली.
वर्षाणि त्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं चरन् । चकार परमुग्रं स तपः परमदुश्चरम्
तीन वर्षे त्याने फक्त कोरड्या पानांवर उपजीविका करत अत्यंत कठीण आणि दुर्मीळ असे तप केले.
अब्दानि त्रीणि सलिले शीतकाले ममज्ज सः । ग्रीष्मे चचार पंचाग्नीन्प्रावृट्सु जलदोन्मुखः
तीन वर्षे, थंडीच्या दिवसांत तो पाण्यात बुडून राहिला; उन्हाळ्यात त्याने पंचाग्नि तप केले, आणि पावसाळ्यात तो ढगांकडे तोंड करून बसला.
त्रीणि वर्षाणि पवनं संरुध्य स्वांतगोचरम् । भवानीं संस्मरन्धीरो न च किंचन पश्यति
तीन वर्षे, आपला श्वास हृदयात रोखून, तो धीराने भवानीचे स्मरण करत राहिला आणि दुसरे काहीच पाहिले नाही.
वर्षे तु द्वादशेऽतीते दृष्ट्वैतत्परमं तपः । विभाव्य मनसातीव शक्रः पस्पर्ध तं भयात्
बारा वर्षे पूर्ण झाल्यावर आणि हे अत्युच्च तप पाहून, इंद्राने मनात खोल विचार केला आणि भीतीने त्याच्याशी स्पर्धा करायचे ठरवले.
आदिदेश सकामं तु परिवारपरीवृतम् । अप्सरोभिः सुसंयुक्तं ब्रह्मेंद्रादिजयोद्यतम्
त्याने, आपल्या सेवकासह, सुंदर अप्सरांनी वेढलेल्या, ब्रह्मा आणि इंद्रालाही जिंकण्यास सज्ज असलेल्या कामाला आज्ञा दिली.
गच्छ कामसखे मह्यं प्रियमाचर मोहन । सुमदस्य तपोविघ्नं समाचर यथा भवेत्
जा, कामाचा मित्र, माझ्या मनास आनंद देणारे आणि मोहक असे काही कर; सुमदाच्या तपात विघ्न आण, जेणेकरून ते खंडित होईल.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं तुरासाहः स्वयंप्रभुः । उवाच विश्वविजये प्रौढगर्वो रघूद्वह
हे मोठे वचन ऐकून तुरासह, स्वतःचा स्वामी, विश्वविजयाचा गर्व बाळगून, रघुकुळातील श्रेष्ठा, असे बोलला.
काम उवाच। स्वामिन्कोऽसौ हि सुमदः किं तपः स्वल्पकं पुनः । ब्रह्मादीनां तपोभंगं करोम्यस्य तु का कथा
काम म्हणाला: 'हा सुमद तुझा सेवक आहे—त्याला हे छोटेसे तप काय? मी ब्रह्मादिकांचेही तप भंग केले आहे; मग याचे काय सांगावे?'
मद्बाणबलनिर्भिन्नश्चंद्रस्तारां गतः पुरा । त्वमप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनिकाम्
'माझ्या बाणांच्या प्रभावाने चंद्राने पूर्वी तारांकडे गमन केले; तूही अहल्येकडे गेला होतास, आणि विश्वामित्र मेनकेकडे.'
चिंतां मा कुरु देवेंद्र सेवके मयि संस्थिते । एष गच्छामि सुमदं देवान्पालय मारिष
'देवेंद्र, माझ्यासारखा सेवक असताना तू चिंता करू नकोस; मी सुमदाकडे जातो—देवतांचे रक्षण कर, शत्रूंचा संहार करणाऱ्या.'
एवमुक्त्वा कामदेवो हेमकूटं गिरिं ययौ । वसंतेन युतः सख्या तथैवाप्सरसांगणैः
असे म्हणून, कामदेव वसंत आणि अप्सरांच्या समूहासह हिमकूट पर्वताकडे गेला.
वसंतस्तत्र सकलान्वृक्षान्पुष्पफलैर्युतान् । कोकिलान्षट्पदश्रेण्या घुष्टानाशु चकार ह
वसंताने तेथे सर्व झाडे फुलांनी आणि फळांनी भरली, आणि कोकिळांच्या गाण्याने व मधमाशांच्या गुंजारवाने वातावरण भरून टाकले.
वायुः सुशीतलो वाति दक्षिणां दिशमाश्रितः । कृतमालासरित्तीर लवंगकुसुमान्वितः
दक्षिण दिशेने, कृतमाळा नदीच्या काठावर, लवंगाच्या फुलांचा सुगंध असलेला गार वारा वाहू लागला.
एवंविधे वने वृत्ते रंभानामाप्सरोवरा । सखीभिः संवृता तत्र जगाम सुमदांतिकम्
अशा रम्य वनात, अप्सरांमध्ये श्रेष्ठ असलेली रंभा आपल्या सखींसह सुमदाजवळ गेली.
तत्रारभत गानं सा किन्नरस्वरशोभना । मृदंगपणवानेकवाद्यभेदविशारदा
तेथे तिने किन्नरांसारख्या मधुर स्वरात गाणे सुरू केले, आणि मृदंग, पनव व इतर अनेक वाद्ये वाजवण्यात ती पारंगत होती.
तद्गानमाकर्ण्य नराधिपोऽसौ । वसंतमालोक्य मनोहरं च । तथान्यपुष्टारटितं मनोरमं । चकार चक्षुः परिवर्तनं बुधः
ते गाणे ऐकून, राजाने वसंत व इतर मनोहारी दृश्ये, तसेच इतर पक्ष्यांचे मधुर आवाज पाहून, आपली नजर इकडून तिकडे फिरवली.
तं प्रबुद्धं नृपं वीक्ष्य कामः पुष्पायुधस्त्वरन् । चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्ठतोऽनघ
तो राजा जागा झाल्याचे पाहून, पुष्पबाणधारी कामाने झटपट आपले धनुष्य सज्ज केले आणि पाठीमागे उभा राहिला, हे पापरहित.