पुनश्च हयमेधादि कार्यमारभ्य पावनम् । यशो वितन्वन्भुवने लोकान्रामोऽविता भयात्
पुन्हा एकदा, अश्वमेध वगैरे पवित्र कर्मे हाती घेऊन, रामाने आपली कीर्ती साऱ्या जगात पसरवली आणि लोकांचे भय दूर केले.
तेभ्यस्तुष्टो ददौ हारान्रत्नानि विविधानि च । महाधनानि वासांसि शत्रुघ्नः प्रवरो महान्
त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन, शत्रुघ्न या श्रेष्ठ आणि महान पुरुषाने त्यांना हार, विविध रत्ने, मोठे धन आणि वस्त्रे दिली.
सुमतिर्नाम तेजस्वी सर्वविद्याविशारदः । रघुनाथस्य सचिवः शत्रुघ्नानुचरो वरः
सुमती नावाचा, तेजस्वी आणि सर्व विद्या जाणणारा, रघुनाथाचा मंत्री आणि शत्रुघ्नाचा उत्तम सहकारी होता.
ययौ तेन महावीरो ग्रामाञ्जनपदान्बहून् । रघुनाथप्रतापेन न कोपि हृतवान्हयम्
त्याच्यासोबत तो महावीर अनेक गावे आणि प्रदेशांतून गेला; रघुनाथाच्या कीर्तीमुळे, कुणीही घोडा पळवला नाही.
देशाधिपाये बहवो महाबलपराक्रमाः । हस्त्यश्वरथपादात चतुरंगसमन्विताः
अनेक प्रदेशांचे राजे, मोठ्या बळाचे आणि पराक्रमाचे, हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा चौफेर सैन्यासह आले.
संपदो बहुशो नीत्वा मुक्तामाणिक्यसंयुताः । शत्रुघ्नं हयरक्षार्थमागतं प्रणता मुहुः
मोत्यांनी आणि माणिक्यांनी सजवलेल्या असंख्य संपत्ती घेऊन, ते शत्रुघ्नाला, जो घोड्याचे रक्षण करायला आला होता, पुन्हा पुन्हा वंदन करू लागले.
इदं राज्यं धनं सर्वं सपुत्रपशुबांधवम् । रामचंद्रस्य सर्वं हि न मदीयं रघूद्वह
हे राज्य, हे सर्व धन, मुले, जनावरे आणि नातेवाईकांसह, सगळे रामचंद्राचेच आहे; हे माझे नाही, हे रघुकुळातील श्रेष्ठा.
एवं तदुक्तमाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा । आज्ञां स्वां तत्र संज्ञाप्य ययौ तैः सहितः पथि
हे ऐकून, शत्रुघ्न शत्रूंचा संहार करणारा, तिथेच आपली आज्ञा दिली आणि त्यांच्यासोबत मार्गक्रमण करू लागला.
एवं क्रमेण संप्राप्तः शत्रुघ्नो हयसंयुतः । अहिच्छत्रां पुरीं ब्रह्मन्नानाजनसमाकुलाम्
अशा रीतीने, शत्रुघ्न घोड्यासह, अनेक लोकांनी गजबजलेल्या अहिच्छत्रा या नगरीत पोहोचला.
ब्रह्मद्विजसमाकीर्णां नानारत्नविभूषिताम् । सौवर्णैः स्फाटिकैर्हर्म्यैर्गोपुरैः समलंकृताम्
ती नगरी ब्राह्मण आणि द्विजांनी भरलेली, विविध रत्नांनी सजलेली, सोन्याच्या आणि स्फटिकाच्या महालांनी व मनोऱ्यांनी शोभलेली होती.
यत्र रंभा तिरस्कारकारिण्यः कमलाननाः । दृश्यंते सर्वहर्म्येषु ललना लीलयान्विताः
जिथे प्रत्येक महालात, कमळासारख्या चेहऱ्याच्या, रम्य आणि रम्य स्त्रिया, रंभा इत्यादी, खेळकरपणे वावरताना दिसत.
यत्र स्वाचारललिताः सर्वभोगैकभोगिनः । धनदानुचरायद्वत्तथा लीलासमन्विताः
जिथे सर्व सुखात रमणारे, सौम्य वागणारे, कुबेराचे संगतीदार असल्यासारखे, खेळकरपणे आनंद घेतात.
यत्र वीरा धनुर्हस्ताःशरसंधानकोविदाः । कुर्वंति तत्र राजानं सुहृष्टं सुमदाभिधम्
जिथे धनुष्य हातात घेणारे, बाण लावण्यात पटाईत वीर, तिथल्या सुमद नावाच्या राजाला आनंदी करतात.
एवंविधं ददर्शासौ नगरं दूरतः प्रभुः । पार्श्वे तस्य पुरश्रेष्ठमुद्यानं शोभयान्वितम्
असा तो प्रभू, दूरवरून ते नगर पाहतो, त्याच्या कडेने असलेली सुंदर बागा शोभा वाढवत होत्या.
पुन्नागैर्नागचंपैश्च तिलकैर्देवदारुभिः । अशोकैः पाटलैश्चूतैर्मंदारैःकोविदारकैः
पुन्नाग, नागचंपा, तिलक, देवदारू, अशोक, पाटल, आंबा, मंदार आणि कोविदार यांच्या झाडांनी ते ठिकाण भरलेलं होतं.
आम्रजंबुकदंबैश्च प्रियालपनसैस्तथा । शालैस्तालैस्तमालैश्च मल्लिकाजातियूथिभिः
आंबा, जांभूळ, कदंब, प्रियाळ, फणस, शाल, ताड, तमाळ तसेच मल्लिका, जाती आणि युती या फुलांनी ते ठिकाण सुंदर दिसत होतं.
नीपैः कदंबैर्बकुलैश्चंपकैर्मदनादिभिः । शोभितं सददर्शाथशत्रुघ्नःपरवीरहा
नीप, कदंब, बकुळ, चंपक आणि मदन या झाडांनी आणि इतरही वृक्षांनी ते ठिकाण शोभून गेलं होतं. मग शत्रूंचा संहार करणारा शत्रुघ्न तिथे पोहोचला.
हयोगतस्तद्वनमध्यदेशे । तमालतालादि सुशोभिते वै । ययौ ततः पृष्ठत एव वीरो । धनुर्धरैः सेवितपादपद्मः
घोड्याच्या हालचालीमुळे तमाळ, ताड आणि इतर झाडांनी नटलेल्या त्या अरण्यात शूर शत्रुघ्न धनुर्धारी सैनिकांसह मागून पुढे गेला.
ददर्श त रचितं देवायतनमद्भुतम् । इंद्रनीलैश्च वैडूर्यैस्तथा मारकतैरपि
तिथे त्याने देवांसाठी बांधलेलं एक अद्भुत मंदिर पाहिलं, जे इंद्रनील, वैडूर्य आणि माणिक्यांनी सजवलेलं होतं.
शोभितं सुरसेवार्हं कैलासप्रस्थसन्निभम् । जातरूपमयैः स्तंभैःशोभितं सद्मनां वरम्
देवतांची सेवा करण्यास योग्य, कैलासाच्या शिखरासारखं भासणारं, सोन्याच्या खांबांनी सजलेलं ते सुंदर आणि उत्तम निवासस्थान होतं.
दृष्ट्वातद्रघुनाथस्य भ्राता देवालयं वरम् । पप्रच्छ सुमतिं स्वीयं मंत्रिणं वदतांवरम्
रघुनाथाच्या भावाने ते उत्तम देवालय पाहून, आपल्या बुद्धिमान आणि वाक्चातुर्याने प्रसिद्ध मंत्र्याला विचारलं.
शत्रुघ्न उवाच। वदामात्य वरेदं किं कस्यदेवस्य केतनम् । का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोः स्थितानघ
शत्रुघ्न म्हणाला: हे श्रेष्ठ मंत्री, मला सांग, हे कोणत्या देवाचं मंदिर आहे? इथे कोणती देवता पूजली जाते आणि कोणत्या कारणासाठी हे उभारलं आहे, हे पापरहित?
एवमाकर्ण्य यथावदिहसर्वशः
असं विचारल्यावर, जसं होतं तसं सर्व तपशील ऐकून—
कामाक्षायाः परं स्थानं विद्धि विश्वैकशर्मदम् । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजापते
हे कामाक्षेचं श्रेष्ठ स्थान आहे, जे संपूर्ण जगाला सुख देणारं आहे. फक्त तिचं दर्शन घेतल्यावर सर्व सिद्धी मिळते, हे प्रजापती.
देवासुरास्तु यां स्तुत्वा नत्वा प्राप्ताखिलां श्रियम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भक्तानुकंपिनी
देव आणि असुर यांनी तिचं स्तवन करून, नमस्कार करून सर्व ऐश्वर्य मिळवलं. ती भक्तांना धर्म, अर्थ, काम आणि मोक्ष देणारी, दयाळू आहे.
याचिता सुमदेनात्राहिच्छत्रा पतिना पुरा । स्थिता करोति सकलं भक्तानां दुःखहारिणी
पूर्वी अहिच्छत्राचा राजा सुमद याच्या विनंतीवरून ती इथे स्थिरावली आणि भक्तांची सर्व मनोकामना पूर्ण करून त्यांचं दुःख दूर करते.
तां नमस्कुरु शत्रुघ्न सर्ववीर शिरोमणे । नत्वाशु सिद्धिं प्राप्नोषि ससुरासुरदुर्ल्लभाम्
म्हणून, हे शत्रुघ्न, सर्व वीरांमध्ये श्रेष्ठ, तू तिला नमस्कार कर. नमस्कार केल्यावर तुला लवकरच ती सिद्धी मिळेल, जी देव आणि असुरांनाही दुर्लभ आहे.
इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । पप्रच्छ सकलां वार्तां भवान्याः पुरुषर्षभः
हे ऐकून शत्रुघ्न, शत्रूंचा संहार करणारा आणि श्रेष्ठ पुरुष, त्यानंतर भवानीची संपूर्ण कथा विचारू लागला.
शत्रुघ्न उवाच। कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् । येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टात्र संस्थिता
शत्रुघ्न म्हणाला: अहिच्छत्राचा राजा सुमद कोण आहे? त्याने कोणती तपश्चर्या केली, ज्यामुळे ही सर्व जगाची माता प्रसन्न होऊन इथे स्थिरावली?
वद सर्वं महामात्य नानार्थपरिबृंहितम् । यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद्वद महामते
हे महामंत्री, सर्व काही मला सविस्तर सांग. तुला सर्व काही नीट माहिती आहे, म्हणून तू सांग, हे बुद्धिमान.