इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः
असं त्याने सांगितल्यावर, सर्व बोलण्यात निपुण असलेला राम, जणू हसतच, मेघासारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागला.
शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम्
शांत, सुख-दुःखात सम असणारे योगी पुन्हा ऐकावेत; त्यांना या अथांग संसारसागरातून पार जाण्याचा मार्ग माहीत आहे.
ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः
जे खरे वीर, उत्तम धनुर्धारी आणि सर्व शस्त्रास्त्रात पारंगत आहेत, त्यांनाच युद्धाची खरी माहिती असते, तुमच्यासारख्यांना नाही.
परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः
जे दुसऱ्यांना त्रास देतात किंवा चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांना सर्व राजांनी आणि सर्व लोकहितासाठी झटणाऱ्यांनी ठार मारावं.
इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि
हे ऐकून सभेतील सर्व लोक शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाकडे हसले; समुद्रातून जन्मलेल्याने घोड्याचा सन्मान करून, तो सुंदर घोडा सोडून दिला.
इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया
हा मंत्र उच्चारून, कुंभातून जन्मलेले वसिष्ठ, हाताने घोड्याला स्पर्श करून, विजयाच्या इच्छेने त्याला सोडून दिलं.
वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः
"घोड्या, तू जसा हवे तसा या पृथ्वीवर सर्वत्र जा; यज्ञासाठी तुला सोडलं आहे, तुला सोडणाऱ्याकडे लवकर परत ये."
अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः
सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण असलेल्या वीरांनी घोडा सोडला आणि तो वाऱ्यासारखा वेगाने, पूर्व दिशेला निघाला.
प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम्
संपूर्ण सैन्य पुढे निघालं आणि पृथ्वी हादरली; त्या वेळी शेषानेही आपल्या फण्याने पृथ्वी धरली नाही.
दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः
सर्व दिशांना प्रसन्नता पसरली आणि पृथ्वी सुंदर दिसू लागली; मंदगतीने चालणाऱ्या शत्रुघ्नाच्या मागे वारे वाहू लागले.
शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् । दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह
शत्रुघ्नाच्या प्रवासासाठी निघताना त्याचा उजवा हात थरथरला — हा शुभ संकेत होता, विजयाची चाहूल देणारा.
पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् । वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम्
पुष्कळ आपल्या रम्य आणि समृद्ध घरात गेला, जिथे गॅलऱ्या आणि असंख्य रत्नांनी सजलेली वेदिका चमकत होती.
तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् । किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम्
तेथे त्याने आपल्या पतिव्रता पत्नीला पाहिले, जी त्याच्या दर्शनाने थोडी धाडसी झाली होती आणि पतीच्या भेटीसाठी आतुर झाली होती.
मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती । नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे
तिचे मुख कमळासारखे होते, ती नागवेलाची पाने आणि उत्तम कर्पूर घालून चघळत होती; तिच्या नाकात पाण्यातून मिळणाऱ्या मौल्यवान रत्नांचा नथ होता, आणि तिच्या बाहूंना कमळाच्या दांडासारख्या सुंदर कंकणांनी सजवले होते.
कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् । पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम्
तिची उरोजं पिकलेल्या बेलफळासारखी सुंदर होती, तिच्या कंबरेला उत्तम नवी बांधली होती; तिचे पाय तुला काट्याच्या टोकासारखे मऊ होते, त्यांना नाजूक पैंजण घातले होते — अशा रीतीने ती आपल्या श्रेष्ठ पतीकडे पाहत होती.
परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् । तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम्
तो धीराचा पुरुष आपल्या प्रियेचा आलिंगन करतो, तिचा आवाज आनंदाने भरलेला आणि थरथरता, ती त्याच्या छातीशी घट्ट बिलगलेली.
उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः । रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः
त्याने सांगितले, 'प्रिय, मी शत्रुघ्नाच्या मागे राहून, रामाच्या आज्ञेने अश्वमेधासाठी घोड्याचे रक्षण करायला, रथांसह जात आहे.'
त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः । तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा
'तू माझ्या मातांना पाय दाबणे वगैरे सेवा करून मान द्यावा, त्यांच्या जेवणानंतरच अन्न घ्यावे, आणि ही कामे मन लावून करावीत.'
सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः । नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः
'लोपा मुद्रादि सर्व पतिव्रता स्त्रिया, ज्या आपल्या तपशक्तीने तेजस्वी आहेत, त्यांचा तू कधीही अवमान करू नकोस, हे भित्री.'
शेष उवाच। इत्युक्तवंतं स्वपतिं वीक्ष्य प्रेम्णा सुनिर्भरम् । प्रत्युवाच हसंतीव किंचिद्गद्गदभाषिणी
शेष म्हणतो: पतीने असे बोलल्यावर तिने त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिले, हलक्याशा हसत, आणि थोड्या थरथरत्या शब्दांत उत्तर दिले.
नाथ ते विजयोभूयात्सर्वत्र रणमंडले । शत्रुघ्नाज्ञा प्रकर्तव्या हयरक्षा यथा भवेत्
'नाथ, रणांगणात सर्वत्र तुझा विजय होवो; शत्रुघ्नाच्या आज्ञेप्रमाणे घोड्याचे रक्षण करावे.'
स्मरणीया हि सर्वत्र सेविका त्वत्पदानुगा । कदापि मानसं नाथ त्वत्तो नान्यत्र गच्छति
'मी तुझी सेविका आहे, नेहमी तुझ्या पावलांशी राहणारी; माझे मन, नाथा, कधीही तुझ्यापासून दुसरीकडे जात नाही.'
परमायोधने कांत स्मर्तव्याहं न जातुचित् । सत्यां मयि तव स्वांते युद्धे 3विजयसंशयः
'प्रिय, मोठ्या युद्धातसुद्धा मी तुला नेहमी आठवावी; मी तुझ्या अंतःकरणात खरी असताना तुझ्या विजयाबद्दल कधीच शंका असू शकत नाही.'
पद्मनेत्र तथा कार्यमूर्मिलाद्या यथा मम । हास्यं नैव प्रकुर्वंति मां वीक्ष्य करताडनैः
'कमळासारख्या डोळ्याच्या, उर्मिला वगैरे माझ्याशी जशा वागतात, तसेच वागू दे; त्या मला पाहून न हसतात, ना हाताने मारतात.'
इयं पत्नी महाभीरोः संग्रामे प्रपलायितुः । कातरा यर्हि युद्ध्यंति शूराणां समयः कुतः
'हा मोठ्या शूरवीराचा पळपुटा बायको घाबरट आहे — अशा स्त्रिया युद्ध करतात तेव्हा शूरांसाठी वेळच उरत नाही.'
इत्येवं न हसंत्युच्चैर्यथा मे देवरांगनाः । तथा कार्यं महाबाहो रामस्य हयरक्षणे
'माझ्या देवरांच्या स्त्रियांप्रमाणे त्या मोठ्याने हसत नाहीत; तसेच रामाच्या घोड्याचे रक्षण करताना करावे, हे महाबाहो.'
योद्धा त्वमादौ सर्वत्र परे ये तव पृष्ठतः । धनुष्टंकारबधिराः क्रियंतां बलिनः परे
'तू सर्वत्र प्रथम लढायला हवा, आणि जे मागे आहेत त्यांनीही; तुझ्या धनुष्याच्या टणाटण आवाजाने शत्रू बहिरे व्हावेत.'
तवप्रोद्यत्करांभोज करवालभिया बलम् । परेषां भवतात्क्षिप्रमन्योन्य भयव्याकुलम्
'युद्धात तुझा कमळासारखा हात तलवार उचलतो तेव्हा, शत्रूंच्या सैन्यात पटकन परस्परभीती पसरावी.'
कुलं महदलं कार्यं परान्विजयता त्वया । गच्छ स्वामिन्महाबाहो तव श्रेयो भवत्विह
शत्रूंना जिंकून तू मोठं वंश स्थापावं लागेल. जा, महाबाहू स्वामी, तुझं कल्याण इथेच होवो.
इदं धनुर्गृहाणाशु महद्गुणविभूषितम् । यस्य गर्जितमाकर्ण्य वैरिवृंदं भयातुरम्
हे उत्तम गुणांनी सजलेलं धनुष्य पटकन उचल, ज्याचा गडगडाट ऐकून शत्रूंच्या फौजा घाबरून जातात.