इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे । आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम्
असं म्हणून, तो वीर रामाकडे यज्ञमंडपात गेला, जिथे तो श्रेष्ठ ऋषींसोबत, यज्ञवेषात, बसलेला होता.
उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः । रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव
तो बुद्धिमान आणि सर्व प्रकारच्या कीर्तीने युक्त वीर म्हणाला, 'राम, तुझ्या परवानगीने घोड्याच्या रक्षणासाठी आज्ञा दे.'
रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् । बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम्
रघुनाथाने ते ऐकून, "तुझं कल्याण होवो," असं म्हटलं. आणि तो म्हणाला, "बालक, स्त्री, मद्यधुंद किंवा शस्त्र नसलेल्याला कधीही मारू नकोस."
तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः । प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत्
त्या वेळी लक्ष्मीनिधी, जानकीच्या पुत्राचा भाऊ, हलक्याने डोळ्यांनी इशारा करत हसत रामाशी बोलला.
लक्ष्मीनिधिरुवाच। रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण । शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत्
लक्ष्मीनिधी म्हणाला, "रामचंद्रा, महाबाहू, सर्व धर्माला समर्पित असलेला, तू शत्रुघ्नाला अशी शिकवण दे की तो लोकांत श्रेष्ठ ठरो."
कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम्
आपल्या कुळास शोभेल असं वर्तन करत आणि मोठ्या भावाचं आचरण पाळत, तो तेज आणि बळ मिळवून परमधामाला पोहोचेल.
त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् । पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः
"राजा, जसं तू सांगितलंस, ब्राह्मणाचा अपमान करू नये; तुझ्या वडिलांनी, पित्याच्या भक्तीत, एक ब्राह्मण मारला होता."
त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः
"तूही असं एक मोठं, पण लोकांनी निंदिलेलं कृत्य केलं आहेस, कारण तू न मारावयाच्या स्त्रीला नक्कीच मारलं आहेस."
अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् । सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम्
"राजा, तुझ्या मोठ्या भावानेही दुसरं एक शौर्याचं कृत्य केलं होतं; सनकाच्या आज्ञेने त्याने एका राक्षसीचं कान कापलं होतं."
एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत्
राजा शत्रुघ्न तुझ्या शिकवणीने असंच वागेल; जर त्याने असं केलं नाही, तर तो आपल्या कुळाला शोभेल असा राहणार नाही.
इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः
असं त्याने सांगितल्यावर, सर्व बोलण्यात निपुण असलेला राम, जणू हसतच, मेघासारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागला.
शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम्
शांत, सुख-दुःखात सम असणारे योगी पुन्हा ऐकावेत; त्यांना या अथांग संसारसागरातून पार जाण्याचा मार्ग माहीत आहे.
ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः
जे खरे वीर, उत्तम धनुर्धारी आणि सर्व शस्त्रास्त्रात पारंगत आहेत, त्यांनाच युद्धाची खरी माहिती असते, तुमच्यासारख्यांना नाही.
परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः
जे दुसऱ्यांना त्रास देतात किंवा चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांना सर्व राजांनी आणि सर्व लोकहितासाठी झटणाऱ्यांनी ठार मारावं.
इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि
हे ऐकून सभेतील सर्व लोक शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाकडे हसले; समुद्रातून जन्मलेल्याने घोड्याचा सन्मान करून, तो सुंदर घोडा सोडून दिला.
इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया
हा मंत्र उच्चारून, कुंभातून जन्मलेले वसिष्ठ, हाताने घोड्याला स्पर्श करून, विजयाच्या इच्छेने त्याला सोडून दिलं.
वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः
"घोड्या, तू जसा हवे तसा या पृथ्वीवर सर्वत्र जा; यज्ञासाठी तुला सोडलं आहे, तुला सोडणाऱ्याकडे लवकर परत ये."
अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः
सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण असलेल्या वीरांनी घोडा सोडला आणि तो वाऱ्यासारखा वेगाने, पूर्व दिशेला निघाला.
प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम्
संपूर्ण सैन्य पुढे निघालं आणि पृथ्वी हादरली; त्या वेळी शेषानेही आपल्या फण्याने पृथ्वी धरली नाही.
दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः
सर्व दिशांना प्रसन्नता पसरली आणि पृथ्वी सुंदर दिसू लागली; मंदगतीने चालणाऱ्या शत्रुघ्नाच्या मागे वारे वाहू लागले.
शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् । दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह
शत्रुघ्नाच्या प्रवासासाठी निघताना त्याचा उजवा हात थरथरला — हा शुभ संकेत होता, विजयाची चाहूल देणारा.
पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् । वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम्
पुष्कळ आपल्या रम्य आणि समृद्ध घरात गेला, जिथे गॅलऱ्या आणि असंख्य रत्नांनी सजलेली वेदिका चमकत होती.
तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् । किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम्
तेथे त्याने आपल्या पतिव्रता पत्नीला पाहिले, जी त्याच्या दर्शनाने थोडी धाडसी झाली होती आणि पतीच्या भेटीसाठी आतुर झाली होती.
मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती । नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे
तिचे मुख कमळासारखे होते, ती नागवेलाची पाने आणि उत्तम कर्पूर घालून चघळत होती; तिच्या नाकात पाण्यातून मिळणाऱ्या मौल्यवान रत्नांचा नथ होता, आणि तिच्या बाहूंना कमळाच्या दांडासारख्या सुंदर कंकणांनी सजवले होते.
कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् । पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम्
तिची उरोजं पिकलेल्या बेलफळासारखी सुंदर होती, तिच्या कंबरेला उत्तम नवी बांधली होती; तिचे पाय तुला काट्याच्या टोकासारखे मऊ होते, त्यांना नाजूक पैंजण घातले होते — अशा रीतीने ती आपल्या श्रेष्ठ पतीकडे पाहत होती.
परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् । तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम्
तो धीराचा पुरुष आपल्या प्रियेचा आलिंगन करतो, तिचा आवाज आनंदाने भरलेला आणि थरथरता, ती त्याच्या छातीशी घट्ट बिलगलेली.
उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः । रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः
त्याने सांगितले, 'प्रिय, मी शत्रुघ्नाच्या मागे राहून, रामाच्या आज्ञेने अश्वमेधासाठी घोड्याचे रक्षण करायला, रथांसह जात आहे.'
त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः । तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा
'तू माझ्या मातांना पाय दाबणे वगैरे सेवा करून मान द्यावा, त्यांच्या जेवणानंतरच अन्न घ्यावे, आणि ही कामे मन लावून करावीत.'
सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः । नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः
'लोपा मुद्रादि सर्व पतिव्रता स्त्रिया, ज्या आपल्या तपशक्तीने तेजस्वी आहेत, त्यांचा तू कधीही अवमान करू नकोस, हे भित्री.'
शेष उवाच। इत्युक्तवंतं स्वपतिं वीक्ष्य प्रेम्णा सुनिर्भरम् । प्रत्युवाच हसंतीव किंचिद्गद्गदभाषिणी
शेष म्हणतो: पतीने असे बोलल्यावर तिने त्याच्याकडे प्रेमाने पाहिले, हलक्याशा हसत, आणि थोड्या थरथरत्या शब्दांत उत्तर दिले.