अन्नदानं पयोदानमभयं दानमुत्तमम् । रत्नदानानि सर्वाणि विप्रेभ्यश्चादिशन्महान्
अन्नदान, दूधदान, अभयदान, उत्तम दान आणि सर्व प्रकारची रत्नांची दानं ब्राह्मणांना द्यायला सांगितलं.
देहि देहि धनं देहि मानेति ब्रूहि कस्यचित् । ददात्वन्नं ददात्वन्नं सर्वभोगसमन्वितम्
'दे, दे, धन दे, मान दे'—असं कुणालाही सांग; तो अन्न द्यावा, अन्न द्यावा, सर्व सुखसोयींसह द्यावा.
इत्थं प्रावर्तत मखो रघुनाथस्य धीमतः । सदक्षिणो द्विजवरैः पूर्णः सर्वशुभक्रियः
अशा प्रकारे बुद्धिमान रघुनाथाचा यज्ञ सुरू झाला, योग्य दक्षिणेसह, श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी पूर्ण केलेला आणि सर्व शुभ कर्मांनी युक्त.
अथ रामानुजो गत्वा मातरं प्रणनाम ह । आज्ञापयाश्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोभने
मग रामाचा लहान भाऊ आईकडे गेला, नमस्कार केला आणि म्हणाला, 'सुंदर आई, तुझ्या आज्ञेने मी आता घोड्याच्या रक्षणासाठी जातो.'
त्वत्कृपातो रिपुकुलं जित्वा शोभासमन्वितः । आयास्यामि महाराजैर्हयवर्यसमन्वितः
तुझ्या कृपेने, शत्रूंचा पराभव करून, कीर्तीने सुशोभित होऊन, महान राजे आणि उत्तम घोड्यांसह मी परत येईन.
मातोवाच । पुत्र गच्छ महावीर शिवाः पंथान एव ते । सर्वान्रिपुगणाञ्जित्वा पुनरागच्छ सन्मते
आई म्हणाली, 'जा, पुत्रा, महावीर, तुझे मार्ग शुभ आहेत; सर्व शत्रूंचा पराभव करून पुन्हा परत ये, बुद्धिमान मुला.'
पुष्कलं पालय निजभ्रातृजं धर्मवित्तमम् । महाबलिनमद्यापि बालकं लीलयायुतम्
पुष्कळ, तुझ्या भावाचा धर्मज्ञ, बलवान, अजूनही लहान आणि खेळकर मुलगा आहे, त्याची काळजी घे.
पुत्रागच्छसि चेद्युक्तः पुष्कलेन शुभान्वितः । तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकभागहम्
पुत्रा, जर तू पुष्कळासह आणि शुभतेने परत आला, तर मला आनंद होईल; अन्यथा मी दुःखाने ग्रासली जाईन.
इति संभाष्यमाणां स्वां मातरं प्रत्युवाच सः । त्वदीयचरणद्वंद्वं स्मरन्प्राप्स्यामि शोभनम्
आईने असे बोलल्यावर, त्याने उत्तर दिले, 'तुझे पाय आठवत मी शुभता मिळवीन.'
पुष्कलं पालयित्वाहं निजांगमिव शोभने । स्वनामसदृशं कृत्वा पुनरेष्यामि मोदवान्
सुंदर आई, मी पुष्कळाची स्वतःच्या अंगासारखी जपणूक करीन, त्याला माझ्या नावासारखा करीन आणि आनंदाने पुन्हा परत येईन.
इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे । आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम्
असं म्हणून, तो वीर रामाकडे यज्ञमंडपात गेला, जिथे तो श्रेष्ठ ऋषींसोबत, यज्ञवेषात, बसलेला होता.
उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः । रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव
तो बुद्धिमान आणि सर्व प्रकारच्या कीर्तीने युक्त वीर म्हणाला, 'राम, तुझ्या परवानगीने घोड्याच्या रक्षणासाठी आज्ञा दे.'
रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् । बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम्
रघुनाथाने ते ऐकून, "तुझं कल्याण होवो," असं म्हटलं. आणि तो म्हणाला, "बालक, स्त्री, मद्यधुंद किंवा शस्त्र नसलेल्याला कधीही मारू नकोस."
तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः । प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत्
त्या वेळी लक्ष्मीनिधी, जानकीच्या पुत्राचा भाऊ, हलक्याने डोळ्यांनी इशारा करत हसत रामाशी बोलला.
लक्ष्मीनिधिरुवाच। रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण । शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत्
लक्ष्मीनिधी म्हणाला, "रामचंद्रा, महाबाहू, सर्व धर्माला समर्पित असलेला, तू शत्रुघ्नाला अशी शिकवण दे की तो लोकांत श्रेष्ठ ठरो."
कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम्
आपल्या कुळास शोभेल असं वर्तन करत आणि मोठ्या भावाचं आचरण पाळत, तो तेज आणि बळ मिळवून परमधामाला पोहोचेल.
त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् । पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः
"राजा, जसं तू सांगितलंस, ब्राह्मणाचा अपमान करू नये; तुझ्या वडिलांनी, पित्याच्या भक्तीत, एक ब्राह्मण मारला होता."
त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः
"तूही असं एक मोठं, पण लोकांनी निंदिलेलं कृत्य केलं आहेस, कारण तू न मारावयाच्या स्त्रीला नक्कीच मारलं आहेस."
अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् । सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम्
"राजा, तुझ्या मोठ्या भावानेही दुसरं एक शौर्याचं कृत्य केलं होतं; सनकाच्या आज्ञेने त्याने एका राक्षसीचं कान कापलं होतं."
एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत्
राजा शत्रुघ्न तुझ्या शिकवणीने असंच वागेल; जर त्याने असं केलं नाही, तर तो आपल्या कुळाला शोभेल असा राहणार नाही.
इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः
असं त्याने सांगितल्यावर, सर्व बोलण्यात निपुण असलेला राम, जणू हसतच, मेघासारख्या गंभीर आवाजात उत्तर देऊ लागला.
शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम्
शांत, सुख-दुःखात सम असणारे योगी पुन्हा ऐकावेत; त्यांना या अथांग संसारसागरातून पार जाण्याचा मार्ग माहीत आहे.
ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः
जे खरे वीर, उत्तम धनुर्धारी आणि सर्व शस्त्रास्त्रात पारंगत आहेत, त्यांनाच युद्धाची खरी माहिती असते, तुमच्यासारख्यांना नाही.
परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः
जे दुसऱ्यांना त्रास देतात किंवा चुकीच्या मार्गाने जातात, त्यांना सर्व राजांनी आणि सर्व लोकहितासाठी झटणाऱ्यांनी ठार मारावं.
इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि
हे ऐकून सभेतील सर्व लोक शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामाकडे हसले; समुद्रातून जन्मलेल्याने घोड्याचा सन्मान करून, तो सुंदर घोडा सोडून दिला.
इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया
हा मंत्र उच्चारून, कुंभातून जन्मलेले वसिष्ठ, हाताने घोड्याला स्पर्श करून, विजयाच्या इच्छेने त्याला सोडून दिलं.
वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः
"घोड्या, तू जसा हवे तसा या पृथ्वीवर सर्वत्र जा; यज्ञासाठी तुला सोडलं आहे, तुला सोडणाऱ्याकडे लवकर परत ये."
अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः
सर्व शस्त्रास्त्रात निपुण असलेल्या वीरांनी घोडा सोडला आणि तो वाऱ्यासारखा वेगाने, पूर्व दिशेला निघाला.
प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम्
संपूर्ण सैन्य पुढे निघालं आणि पृथ्वी हादरली; त्या वेळी शेषानेही आपल्या फण्याने पृथ्वी धरली नाही.
दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः
सर्व दिशांना प्रसन्नता पसरली आणि पृथ्वी सुंदर दिसू लागली; मंदगतीने चालणाऱ्या शत्रुघ्नाच्या मागे वारे वाहू लागले.