महाबलपरीवार परिखाभिः सुरक्षितः । तद्रक्षकोऽस्ति तद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः
महाबलवान सैन्याने वेढलेला, खंदकांनी सुरक्षित केलेला, त्याचा रक्षक म्हणजे त्याचा भाऊ, लवणाचा संहार करणारा शत्रुघ्न.
हस्त्यश्वरथपादात सेनासंघसमन्वितः । यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानः स्यात्स्वबलोन्मदात्
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा सैन्याच्या समूहासह, जर कोणता राजा आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करून स्वतःला श्रेष्ठ समजत असेल —
वयं धनुर्धराः शूराः श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः । ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम्
आम्ही धनुर्धारी, शूर आणि येथे श्रेष्ठ आहोत; ते इच्छित असल्यास, रत्नमाळांनी सजविलेला हा अश्व बलपूर्वक पकडू शकतात.
मनोवेगं कामजवं सर्वगत्यधिभास्वरम् । ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हयम्
मनासारखा वेगवान, इच्छेपासून जन्मलेला, सर्व गतींमध्ये तेजस्वी — मग त्याचा भाऊ शत्रुघ्न सहजतेने अश्वाला मुक्त करतो.
शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतैः शिखाशितैः
धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेले, बाणासारख्या धारदार दातांनी आणि शिखरयुक्त डोक्यांनी —
इत्येवमादि विलिलेख महामुनींद्रः । श्रीरामचंद्र भुजवीर्यलसत्प्रतापम् । शोभानिधानमतिचंचलवायुवेगं । पातालभूतलविशेषगतिं मुमोच
असे अनेक उल्लेख त्या महान मुनीने लिहिले — श्रीरामचंद्राच्या भुजांचा तेज, सौंदर्याचा खजिना, अतिशय चंचल वाऱ्यापेक्षा अधिक वेगवान, आणि पाताळ व पृथ्वीवर विशेष गती असलेला.
शत्रुघ्नमादिदेशाथ रामः शस्त्रभृतां वरः । याहि वाहस्य रक्षार्थं पृष्ठतः स्वैरगामिनः
मग शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने शत्रुघ्नास आज्ञा दिली — 'स्वच्छंदपणे फिरणाऱ्या अश्वाच्या मागे जाऊन त्याचे रक्षण कर.'
शत्रुघ्न गच्छ वाहस्य मार्गं भद्रं भवेत्तव । भवेतां शत्रुविजयौ रिपुकर्षण ते भुजौ
'शत्रुघ्न, अश्वाच्या मार्गाने जा; तुझे कल्याण होवो. तुझे शत्रूंवर विजय मिळवणारे आणि शत्रूंना तुडवणारे भुजदंड सदैव विजयी राहो.'
ये योद्धारः प्रतिरणगतास्ते त्वया वारणीया-। वाहं रक्ष स्वकगुणगणैः संयुतः सन्महोर्व्याम् । सुप्तान्भ्रष्टान्विगतवसनान्भीतभीतांस्तु नम्रां-। स्तान्मा हन्याः सुकृतकृतिनो येन शंसंति कर्म
'जे योद्धे युद्धासाठी येतील त्यांना तू रोख. आपल्या गुणांनी युक्त होऊन या महान पृथ्वीवर अश्वाचे रक्षण कर. जे झोपलेले, पडलेले, वस्त्रहरण झालेले, घाबरलेले किंवा नम्र झालेले आहेत — जे सत्कर्म करणारे आहेत आणि तुझ्या कृत्यांची प्रशंसा करतात, त्यांना मारू नकोस.'
विरथा भयसंत्रस्ता ये वदंति वयं तव । ते त्वया न हि हंतव्याः शत्रुघ्न सुकृतैषिणा
'जे रथाविना आणि भयभीत होऊन स्वतःला तुझे म्हणतात, शत्रुघ्न, तू पुण्याची इच्छा करणारा आहेस, त्यांना मारू नकोस.'
यो हन्याद्विमदं मत्तं सुप्तं मग्नं भयातुरम् । तावकोऽहं ब्रुवाणं च स व्रजत्यधमां गतिम्
जो कोणी गर्विष्ठ, मद्यपी, झोपेत असलेला, पाण्यात बुडालेला, भीतीने ग्रासलेला किंवा 'मी तुझा आहे' असं म्हणणारा अशा माणसाला मारतो, तो अत्यंत नीच अवस्थेला जातो.
परस्वे चित्तवृत्तिं त्वं मा कृथाः पारदारिके । नीचे रतिं न कुर्वीथाः सर्वसद्गुणपूरितः
तुझं मन दुसऱ्याच्या पत्नीवर जाऊ देऊ नकोस. नीच स्त्रीमध्ये सुख शोधू नकोस. सर्व सद्गुणांनी भरलेला हो.
वृद्धानां प्रेरणं पूर्वं मा कुर्वीथा रणं जय । पूज्यपूजातिक्रमं त्वं मा विधेहि दयान्वितः
विजयाच्या इच्छेने वयस्क लोकांना आधी युद्धासाठी प्रवृत्त करू नकोस. दयेमुळे पूज्य-अपूज्य यांचा क्रम मोडू नकोस.
गां विप्रं च नमस्कुर्या वैष्णवं धर्मसंयुतम् । अभिवाद्य यतो गच्छेस्तत्र सिद्धिमवाप्नुयाः
गाय, ब्राह्मण आणि धर्मशील विष्णुभक्त यांना वंदन करावं. जिथे जिथे त्यांना नमस्कार करशील, तिथे तुला यश मिळेल.
विष्णुः सर्वेश्वरः साक्षी सर्वव्यापकदेहभृत् । ये तदीया महाबाहो तद्रूपा विचरंति हि
विष्णू सर्वांचा स्वामी, साक्षी आणि सर्वत्र व्यापून असलेला आहे. हे महाबाहु, त्याचे भक्तही त्याच रूपात या जगात वावरतात.
ये स्मरंति महाविष्णुं सर्वभूतहृदि स्थितम् । ते मंतव्या महाविष्णु समरूपा रघूद्वह
जे लोक सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करणाऱ्या महाविष्णूचे स्मरण करतात, त्यांना महाविष्णूच्या स्वरूपातच मानावं, हे रघुकुळश्रेष्ठ.
यस्य स्वीयो न पारक्यो यस्य मित्रसमो रिपुः । ते वैष्णवाः क्षणादेव पापिनं पावयंति हि
ज्याच्यासाठी आपले-परके असा भेद नाही, ज्याच्यासाठी शत्रू आणि मित्र सारखेच आहेत, असे विष्णुभक्त क्षणातच पाप्यालाही पावन करतात.
येषां प्रियं भागवतं येषां वै ब्राह्मणाः प्रियाः । वैकुंठात्प्रेषितास्तेऽत्र लोकपावनहेतवे
ज्यांना भागवत आणि ब्राह्मण हे अत्यंत प्रिय आहेत, असे लोक या जगात वैकुंठातून विश्व शुद्ध करण्यासाठी आले आहेत.
येषां वक्त्रे हरेर्नाम हृदि विष्णुः सनातनः । उदरे विष्णुनैवेद्यः स श्वपाकोऽपि वैष्णवः
ज्याच्या तोंडात हरिनाम आहे, हृदयात सनातन विष्णू आहे, आणि पोटात विष्णूचा नैवेद्य आहे, असा अगदी श्वपाकही विष्णुभक्तच आहे.
येषां वेदाः प्रियतमा न च संसारजं सुखम् । स्वधर्मनिरता ये च तान्नमस्कुर्विहान्वितान्
ज्यांना वेद सर्वात प्रिय आहेत, संसारातील सुख प्रिय नाही, आणि जे आपल्या धर्मात निष्ठावान आहेत, अशांना आदराने वंदन करावं.
शिवे विष्णौ न वा भेदो न च ब्रह्ममहेशयोः । तेषां पादरजः पूतं वहाम्यघविनाशनम्
ज्यांच्यासाठी शिव-विष्णू किंवा ब्रह्मा-महेश यात फरक नाही, अशा लोकांच्या पायधुळीला मी माझ्या डोक्यावर घेतो, ती पाप नष्ट करणारी आहे.
गौरी गंगा महालक्ष्मीर्यस्य नास्ति पृथक्तया । ते मंतव्या नराः सर्वे स्वर्गलोकादिहागताः
ज्यांच्यासाठी गौरी, गंगा आणि महालक्ष्मी वेगळ्या नाहीत, असे सर्व लोक स्वर्गातून इथे आलेले समजावेत.
शरणागतरक्षी च मानदानपरायणः । यथाशक्ति हरेः प्रीत्यै स ज्ञेयो वैष्णवोत्तमः
जो शरण आलेल्यांचे रक्षण करतो, सन्मान आणि दान देण्यात तत्पर असतो, आणि आपल्या शक्तीनुसार हरीच्या आनंदासाठी वागतो, तोच श्रेष्ठ विष्णुभक्त आहे.
यस्य नाम महापापराशिं दहति सत्वरम् । तदीय चरणद्वंद्वे भक्तिर्यस्य स वैष्णवः
ज्याचं नाव मोठमोठ्या पापांचं डोंगरही पटकन जाळून टाकतं, आणि ज्याची भक्ती त्याच्या चरणांवर आहे, तोच विष्णुभक्त आहे.
इंद्रियाणि वशे येषां मनोऽपि हरिचिंतकम् । तान्नमस्कृत्य पूयात्सह्या जन्ममरणांतिकात्
ज्यांची इंद्रिये वशात आहेत, आणि मन हरीच्या चिंतनात आहे, अशांना वंदन केल्याने जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांतून मुक्ती मिळते.
परस्त्रियं त्वं करवालवत्त्यजन्भवेर्यशोभूषणभूतिभूमिः । एवं ममादेशमथाचरंश्च लभेः परं धाम सुयोगमीड्यम्
परस्त्रीला तू तलवारीसारखी टाळावी, असं वागणं हे कीर्ती आणि सौंदर्याचं मूळ आहे. माझ्या आज्ञेनुसार असं वागशील तर तुला उत्तम, सर्वांनी वंदनीय स्थान मिळेल.
शेष उवाच। एवमाज्ञाप्य भगवान्रामश्चामित्रकर्षणः । वीरानालोकयन्भूयो जगाद शुभया गिरा
शेष म्हणतो: अशा प्रकारे आज्ञा दिल्यावर, शत्रूंचा संहार करणारे भगवान राम पुन्हा त्या वीरांकडे पाहून मंगल वाणीने बोलले.
शत्रुघ्नस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै । को गंता पृष्ठतो रक्षंस्तन्निदेशप्रपालकः
माझा भाऊ शत्रुघ्न, जो घोड्यांचे रक्षण करतो, त्याच्या मागे जाऊन त्याचे रक्षण करून, त्याच्या आज्ञेचे पालन कोण करील?
यः सर्ववीरान्प्रतिमुख्यमागतान्विनिर्जयेन्मर्मभिदस्त्रसंघैः । गृह्णात्वसौ मे करवीटकं तद्भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुविस्तरम्
जो कोणी सर्व श्रेष्ठ वीरांना, जे समोर आले आहेत, आपल्या तडाख्याने हरवील, त्याने माझ्याकडून हे करवीट घ्यावे आणि आपल्या कीर्तीचा विस्तार पृथ्वीवर करावा.
इत्युक्तवति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः । जग्राह वीटकं तस्माद्रघुराजकरांबुजात्
रामाने असे म्हटल्यावर, भरताचा पुत्र पुष्कळाने रघुवंशातील राजाच्या कमळासारख्या हातातून ते वीट घेतले.