उत्तरद्वारि तु मुनी द्वौ द्वितैकत तापसौ । एवं द्वारविधिं कृत्वा वसिष्ठः कलशोद्भवः
उत्तर दरवाजाशी दोन एकरूप तपस्वी ऋषी उभे होते; अशा प्रकारे द्वारांची व्यवस्था करून, कळशातून जन्मलेले वसिष्ठ पुढे गेले.
हयवर्यस्य सत्पूजां कर्तुमारभत द्विज । सुवासिन्यः स्त्रियस्तत्र वासोलंकारभूषिताः
त्या श्रेष्ठ घोड्याची योग्य पूजा करण्यास ब्राह्मणांनी सुरुवात केली; तिथे सुंदर वस्त्र आणि दागिने घातलेल्या सुभग स्त्रिया उपस्थित होत्या.
हरिद्राक्षतगंधाद्यैः पूजयामासुरर्चितम् । नीराजनं ततः कृत्वा धूपयित्वागुरूक्षणैः
त्यांनी हळद, अक्षता आणि सुवासिक पदार्थांनी त्या पूज्य अश्वाची पूजा केली. त्यानंतर आरती करून, अगर आणि इतर सुगंधी धूपाने धूप दिला.
वर्धापनं ततो वेश्याश्चक्रुस्ता वाडवाज्ञया । एवं संपूज्य विमले भाले चंदनचर्चिते
नंतर वाडवाच्या आज्ञेने वेश्यांनी अश्वाची वाढ होण्यासाठी विधी केला. अशा प्रकारे पूजा करून, त्या निर्मळ कपाळावर चंदन लावले.
कुंकुमादिकगंधाढ्ये सर्वशोभासमन्विते । बबंध भास्वरं पत्रं तप्तहाटकनिर्मितम्
कुंकू आणि इतर सुवासिक द्रव्यांनी सजवून, सर्व प्रकारच्या शोभेने नटवून, त्यांनी तांब्यासारख्या तेजस्वी सोन्याच्या पत्र्याने अश्वाला बांधले.
तत्रालिखद्दाशरथेः प्रतापबलमूर्जितम् । सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः
त्या पत्र्यावर त्यांनी लिहिले — 'सूर्यवंशाचा ध्वज, धनुर्धारी, दोनदा धनुर्विद्येत दीक्षित, गुरूंचा गुरू, दशरथाच्या पराक्रम आणि सामर्थ्याने युक्त'.
यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः । तस्यात्मजो वीरबलदर्पहारी रघूद्वहः
ज्याला सर्व देव आणि असुर आपले मणिमय मुकुट झुकवून वंदन करतात, त्याचा पुत्र, वीरांचा गर्व मोडणारा, रघुवंशाचा शिरोमणी —
रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः । तन्माता कोसलनृपपत्नीगर्भसमुद्भवा
रामचंद्र, अत्यंत भाग्यवान, सर्व शूरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, ज्याची माता कोसलराजाच्या राणीच्या पोटी जन्मलेली आहे —
तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः । करोति हयमेधं वै ब्राह्मणेन सुशिक्षितः
तिच्या गर्भातून जन्मलेला तो रत्न, शत्रूंचा नाश करणारा राम, सुशिक्षित ब्राह्मणाच्या मार्गदर्शनाखाली अश्वमेध यज्ञ करतो.
रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये । मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ वाजिनां वरः
रावण नावाच्या ब्राह्मणाचा वध केल्याचे पाप दूर करण्यासाठी, त्याने त्याला मुक्त केले; तो घोड्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वात उत्तम अश्व आहे.
महाबलपरीवार परिखाभिः सुरक्षितः । तद्रक्षकोऽस्ति तद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः
महाबलवान सैन्याने वेढलेला, खंदकांनी सुरक्षित केलेला, त्याचा रक्षक म्हणजे त्याचा भाऊ, लवणाचा संहार करणारा शत्रुघ्न.
हस्त्यश्वरथपादात सेनासंघसमन्वितः । यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानः स्यात्स्वबलोन्मदात्
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा सैन्याच्या समूहासह, जर कोणता राजा आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करून स्वतःला श्रेष्ठ समजत असेल —
वयं धनुर्धराः शूराः श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः । ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम्
आम्ही धनुर्धारी, शूर आणि येथे श्रेष्ठ आहोत; ते इच्छित असल्यास, रत्नमाळांनी सजविलेला हा अश्व बलपूर्वक पकडू शकतात.
मनोवेगं कामजवं सर्वगत्यधिभास्वरम् । ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हयम्
मनासारखा वेगवान, इच्छेपासून जन्मलेला, सर्व गतींमध्ये तेजस्वी — मग त्याचा भाऊ शत्रुघ्न सहजतेने अश्वाला मुक्त करतो.
शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतैः शिखाशितैः
धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेले, बाणासारख्या धारदार दातांनी आणि शिखरयुक्त डोक्यांनी —
इत्येवमादि विलिलेख महामुनींद्रः । श्रीरामचंद्र भुजवीर्यलसत्प्रतापम् । शोभानिधानमतिचंचलवायुवेगं । पातालभूतलविशेषगतिं मुमोच
असे अनेक उल्लेख त्या महान मुनीने लिहिले — श्रीरामचंद्राच्या भुजांचा तेज, सौंदर्याचा खजिना, अतिशय चंचल वाऱ्यापेक्षा अधिक वेगवान, आणि पाताळ व पृथ्वीवर विशेष गती असलेला.
शत्रुघ्नमादिदेशाथ रामः शस्त्रभृतां वरः । याहि वाहस्य रक्षार्थं पृष्ठतः स्वैरगामिनः
मग शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने शत्रुघ्नास आज्ञा दिली — 'स्वच्छंदपणे फिरणाऱ्या अश्वाच्या मागे जाऊन त्याचे रक्षण कर.'
शत्रुघ्न गच्छ वाहस्य मार्गं भद्रं भवेत्तव । भवेतां शत्रुविजयौ रिपुकर्षण ते भुजौ
'शत्रुघ्न, अश्वाच्या मार्गाने जा; तुझे कल्याण होवो. तुझे शत्रूंवर विजय मिळवणारे आणि शत्रूंना तुडवणारे भुजदंड सदैव विजयी राहो.'
ये योद्धारः प्रतिरणगतास्ते त्वया वारणीया-। वाहं रक्ष स्वकगुणगणैः संयुतः सन्महोर्व्याम् । सुप्तान्भ्रष्टान्विगतवसनान्भीतभीतांस्तु नम्रां-। स्तान्मा हन्याः सुकृतकृतिनो येन शंसंति कर्म
'जे योद्धे युद्धासाठी येतील त्यांना तू रोख. आपल्या गुणांनी युक्त होऊन या महान पृथ्वीवर अश्वाचे रक्षण कर. जे झोपलेले, पडलेले, वस्त्रहरण झालेले, घाबरलेले किंवा नम्र झालेले आहेत — जे सत्कर्म करणारे आहेत आणि तुझ्या कृत्यांची प्रशंसा करतात, त्यांना मारू नकोस.'
विरथा भयसंत्रस्ता ये वदंति वयं तव । ते त्वया न हि हंतव्याः शत्रुघ्न सुकृतैषिणा
'जे रथाविना आणि भयभीत होऊन स्वतःला तुझे म्हणतात, शत्रुघ्न, तू पुण्याची इच्छा करणारा आहेस, त्यांना मारू नकोस.'
यो हन्याद्विमदं मत्तं सुप्तं मग्नं भयातुरम् । तावकोऽहं ब्रुवाणं च स व्रजत्यधमां गतिम्
जो कोणी गर्विष्ठ, मद्यपी, झोपेत असलेला, पाण्यात बुडालेला, भीतीने ग्रासलेला किंवा 'मी तुझा आहे' असं म्हणणारा अशा माणसाला मारतो, तो अत्यंत नीच अवस्थेला जातो.
परस्वे चित्तवृत्तिं त्वं मा कृथाः पारदारिके । नीचे रतिं न कुर्वीथाः सर्वसद्गुणपूरितः
तुझं मन दुसऱ्याच्या पत्नीवर जाऊ देऊ नकोस. नीच स्त्रीमध्ये सुख शोधू नकोस. सर्व सद्गुणांनी भरलेला हो.
वृद्धानां प्रेरणं पूर्वं मा कुर्वीथा रणं जय । पूज्यपूजातिक्रमं त्वं मा विधेहि दयान्वितः
विजयाच्या इच्छेने वयस्क लोकांना आधी युद्धासाठी प्रवृत्त करू नकोस. दयेमुळे पूज्य-अपूज्य यांचा क्रम मोडू नकोस.
गां विप्रं च नमस्कुर्या वैष्णवं धर्मसंयुतम् । अभिवाद्य यतो गच्छेस्तत्र सिद्धिमवाप्नुयाः
गाय, ब्राह्मण आणि धर्मशील विष्णुभक्त यांना वंदन करावं. जिथे जिथे त्यांना नमस्कार करशील, तिथे तुला यश मिळेल.
विष्णुः सर्वेश्वरः साक्षी सर्वव्यापकदेहभृत् । ये तदीया महाबाहो तद्रूपा विचरंति हि
विष्णू सर्वांचा स्वामी, साक्षी आणि सर्वत्र व्यापून असलेला आहे. हे महाबाहु, त्याचे भक्तही त्याच रूपात या जगात वावरतात.
ये स्मरंति महाविष्णुं सर्वभूतहृदि स्थितम् । ते मंतव्या महाविष्णु समरूपा रघूद्वह
जे लोक सर्व प्राण्यांच्या हृदयात वास करणाऱ्या महाविष्णूचे स्मरण करतात, त्यांना महाविष्णूच्या स्वरूपातच मानावं, हे रघुकुळश्रेष्ठ.
यस्य स्वीयो न पारक्यो यस्य मित्रसमो रिपुः । ते वैष्णवाः क्षणादेव पापिनं पावयंति हि
ज्याच्यासाठी आपले-परके असा भेद नाही, ज्याच्यासाठी शत्रू आणि मित्र सारखेच आहेत, असे विष्णुभक्त क्षणातच पाप्यालाही पावन करतात.
येषां प्रियं भागवतं येषां वै ब्राह्मणाः प्रियाः । वैकुंठात्प्रेषितास्तेऽत्र लोकपावनहेतवे
ज्यांना भागवत आणि ब्राह्मण हे अत्यंत प्रिय आहेत, असे लोक या जगात वैकुंठातून विश्व शुद्ध करण्यासाठी आले आहेत.
येषां वक्त्रे हरेर्नाम हृदि विष्णुः सनातनः । उदरे विष्णुनैवेद्यः स श्वपाकोऽपि वैष्णवः
ज्याच्या तोंडात हरिनाम आहे, हृदयात सनातन विष्णू आहे, आणि पोटात विष्णूचा नैवेद्य आहे, असा अगदी श्वपाकही विष्णुभक्तच आहे.
येषां वेदाः प्रियतमा न च संसारजं सुखम् । स्वधर्मनिरता ये च तान्नमस्कुर्विहान्वितान्
ज्यांना वेद सर्वात प्रिय आहेत, संसारातील सुख प्रिय नाही, आणि जे आपल्या धर्मात निष्ठावान आहेत, अशांना आदराने वंदन करावं.