इत्येवं ते महाराजं ययुः सेनाचरा वराः । धनुर्धराः पाशधराः खड्गधाराः स्फुटक्रमाः
अशा प्रकारे ते उत्तम सैनिक, धनुष्यधारी, दोरी घेणारे, तलवारधारी आणि ठाम पावलांनी चालणारे, त्या महाराजाजवळ गेले.
एवं शनैःशनैः प्राप्तो मंडपं यागचिह्नितम् । हयः खुरक्षततलां भूमिं कुर्वन्नभः प्लवन्
हळूहळू तो घोडा यज्ञासाठी तयार केलेल्या मंडपाजवळ पोहोचला, त्याच्या खुरांनी जखमी झालेली जमीन जणू आकाशात उडू लागली.
रामो दृष्ट्वा हरिं प्राप्तं बहुसंतुष्टमानसः । वसिष्ठं प्रेरयामास क्रियाकर्तव्यतां प्रति
रामाने घोडा पोहोचलेला पाहून मनापासून खूप आनंद झाला; त्याने वसिष्ठांना यज्ञाच्या तयारीसाठी पाठवले.
वसिष्ठो राममाहूय स्वर्णपत्नीसमन्वितम् । प्रयोगं कारयामास ब्रह्महत्यापनोदनम्
वसिष्ठांनी रामाला आणि त्याच्या सुवर्णवर्णी पत्नीला बोलावून ब्रह्महत्येचे पाप दूर करण्याचा विधी केला.
ब्रह्मचर्यव्रतधरो मृगशृंगपरिग्रहः । तत्कर्म कारयामास रामः परपुरंजयः
परक्यांच्या नगरांचा विजेता राम, ब्रह्मचर्य व्रत धारण करून, हाती मृगशृंग घेऊन तो विधी पार पाडला.
प्रारेभे यागकर्मार्थं कुंडं मण्डपसंमितम् । तत्राचार्योभवद्धीमान्वेदशास्त्रविचारवित्
त्याने यज्ञाच्या कामासाठी मंडपात कुंड तयार केले; तिथे वेदशास्त्र जाणणारे बुद्धिमान आचार्य उपस्थित होते.
वसिष्ठो रघुनाथस्य कुलपूर्वगुरुर्मुनिः । ब्रह्मंस्तत्राचरद्ब्रह्मकर्मागस्त्यस्तपोनिधिः
रघुनाथांचे कुलगुरु आणि ऋषी वसिष्ठ यांनी तिथे ब्राह्मणधर्माचे कर्म केले; तपश्चर्येचा खजिना अगस्त्य ऋषीही तिथे होते.
वाल्मीकिर्मुनिरध्वर्युर्मुनिः कण्वस्तु द्वारपः । अष्टौ द्वाराणि तत्रासन्सतोरण शुभानि वै
वाल्मीकी ऋषी अध्वर्यू म्हणजे मुख्य पुरोहित होते; कण्व ऋषी द्वारपाल होते; तिथे आठ शुभ तोरणांनी सजलेली द्वारे होती.
द्वारि द्वारि द्वयं विप्र ब्राह्मणस्याधिमंत्रवित् । पूर्वद्वारि मुनिश्रेष्ठौ देवलासित संज्ञितौ
प्रत्येक दाराशी दोन मंत्रपारंगत ब्राह्मण उभे होते; पूर्वेकडील दाराशी देवल आणि असित हे श्रेष्ठ ऋषी उभे होते.
दक्षिणद्वारि भूमानौ कश्यपात्री तपोनिधी । पश्चिमद्वारि ऋषभौ जातूकर्ण्योऽथ जाजलिः
दक्षिणेकडील दाराशी कश्यप आणि अत्री हे महान तपस्वी होते; पश्चिमेकडील दाराशी जातूकार्ण्य आणि जाजलि हे ऋषी उभे होते.
उत्तरद्वारि तु मुनी द्वौ द्वितैकत तापसौ । एवं द्वारविधिं कृत्वा वसिष्ठः कलशोद्भवः
उत्तर दरवाजाशी दोन एकरूप तपस्वी ऋषी उभे होते; अशा प्रकारे द्वारांची व्यवस्था करून, कळशातून जन्मलेले वसिष्ठ पुढे गेले.
हयवर्यस्य सत्पूजां कर्तुमारभत द्विज । सुवासिन्यः स्त्रियस्तत्र वासोलंकारभूषिताः
त्या श्रेष्ठ घोड्याची योग्य पूजा करण्यास ब्राह्मणांनी सुरुवात केली; तिथे सुंदर वस्त्र आणि दागिने घातलेल्या सुभग स्त्रिया उपस्थित होत्या.
हरिद्राक्षतगंधाद्यैः पूजयामासुरर्चितम् । नीराजनं ततः कृत्वा धूपयित्वागुरूक्षणैः
त्यांनी हळद, अक्षता आणि सुवासिक पदार्थांनी त्या पूज्य अश्वाची पूजा केली. त्यानंतर आरती करून, अगर आणि इतर सुगंधी धूपाने धूप दिला.
वर्धापनं ततो वेश्याश्चक्रुस्ता वाडवाज्ञया । एवं संपूज्य विमले भाले चंदनचर्चिते
नंतर वाडवाच्या आज्ञेने वेश्यांनी अश्वाची वाढ होण्यासाठी विधी केला. अशा प्रकारे पूजा करून, त्या निर्मळ कपाळावर चंदन लावले.
कुंकुमादिकगंधाढ्ये सर्वशोभासमन्विते । बबंध भास्वरं पत्रं तप्तहाटकनिर्मितम्
कुंकू आणि इतर सुवासिक द्रव्यांनी सजवून, सर्व प्रकारच्या शोभेने नटवून, त्यांनी तांब्यासारख्या तेजस्वी सोन्याच्या पत्र्याने अश्वाला बांधले.
तत्रालिखद्दाशरथेः प्रतापबलमूर्जितम् । सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः
त्या पत्र्यावर त्यांनी लिहिले — 'सूर्यवंशाचा ध्वज, धनुर्धारी, दोनदा धनुर्विद्येत दीक्षित, गुरूंचा गुरू, दशरथाच्या पराक्रम आणि सामर्थ्याने युक्त'.
यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः । तस्यात्मजो वीरबलदर्पहारी रघूद्वहः
ज्याला सर्व देव आणि असुर आपले मणिमय मुकुट झुकवून वंदन करतात, त्याचा पुत्र, वीरांचा गर्व मोडणारा, रघुवंशाचा शिरोमणी —
रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः । तन्माता कोसलनृपपत्नीगर्भसमुद्भवा
रामचंद्र, अत्यंत भाग्यवान, सर्व शूरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, ज्याची माता कोसलराजाच्या राणीच्या पोटी जन्मलेली आहे —
तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः । करोति हयमेधं वै ब्राह्मणेन सुशिक्षितः
तिच्या गर्भातून जन्मलेला तो रत्न, शत्रूंचा नाश करणारा राम, सुशिक्षित ब्राह्मणाच्या मार्गदर्शनाखाली अश्वमेध यज्ञ करतो.
रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये । मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ वाजिनां वरः
रावण नावाच्या ब्राह्मणाचा वध केल्याचे पाप दूर करण्यासाठी, त्याने त्याला मुक्त केले; तो घोड्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वात उत्तम अश्व आहे.
महाबलपरीवार परिखाभिः सुरक्षितः । तद्रक्षकोऽस्ति तद्भ्राता शत्रुघ्नो लवणांतकः
महाबलवान सैन्याने वेढलेला, खंदकांनी सुरक्षित केलेला, त्याचा रक्षक म्हणजे त्याचा भाऊ, लवणाचा संहार करणारा शत्रुघ्न.
हस्त्यश्वरथपादात सेनासंघसमन्वितः । यस्य राज्ञ इति श्रेष्ठो मानः स्यात्स्वबलोन्मदात्
हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ अशा सैन्याच्या समूहासह, जर कोणता राजा आपल्या सामर्थ्यावर गर्व करून स्वतःला श्रेष्ठ समजत असेल —
वयं धनुर्धराः शूराः श्रेष्ठा वयमिहोत्कटाः । ते गृह्णंतु बलाद्वाहं रत्नमालाविभूषितम्
आम्ही धनुर्धारी, शूर आणि येथे श्रेष्ठ आहोत; ते इच्छित असल्यास, रत्नमाळांनी सजविलेला हा अश्व बलपूर्वक पकडू शकतात.
मनोवेगं कामजवं सर्वगत्यधिभास्वरम् । ततो मोचयिता भ्राता शत्रुघ्नो लीलया हयम्
मनासारखा वेगवान, इच्छेपासून जन्मलेला, सर्व गतींमध्ये तेजस्वी — मग त्याचा भाऊ शत्रुघ्न सहजतेने अश्वाला मुक्त करतो.
शरासनविनिर्मुक्त वत्सदंतैः शिखाशितैः
धनुष्याच्या दोरीतून सुटलेले, बाणासारख्या धारदार दातांनी आणि शिखरयुक्त डोक्यांनी —
इत्येवमादि विलिलेख महामुनींद्रः । श्रीरामचंद्र भुजवीर्यलसत्प्रतापम् । शोभानिधानमतिचंचलवायुवेगं । पातालभूतलविशेषगतिं मुमोच
असे अनेक उल्लेख त्या महान मुनीने लिहिले — श्रीरामचंद्राच्या भुजांचा तेज, सौंदर्याचा खजिना, अतिशय चंचल वाऱ्यापेक्षा अधिक वेगवान, आणि पाताळ व पृथ्वीवर विशेष गती असलेला.
शत्रुघ्नमादिदेशाथ रामः शस्त्रभृतां वरः । याहि वाहस्य रक्षार्थं पृष्ठतः स्वैरगामिनः
मग शस्त्रधारींमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या रामाने शत्रुघ्नास आज्ञा दिली — 'स्वच्छंदपणे फिरणाऱ्या अश्वाच्या मागे जाऊन त्याचे रक्षण कर.'
शत्रुघ्न गच्छ वाहस्य मार्गं भद्रं भवेत्तव । भवेतां शत्रुविजयौ रिपुकर्षण ते भुजौ
'शत्रुघ्न, अश्वाच्या मार्गाने जा; तुझे कल्याण होवो. तुझे शत्रूंवर विजय मिळवणारे आणि शत्रूंना तुडवणारे भुजदंड सदैव विजयी राहो.'
ये योद्धारः प्रतिरणगतास्ते त्वया वारणीया-। वाहं रक्ष स्वकगुणगणैः संयुतः सन्महोर्व्याम् । सुप्तान्भ्रष्टान्विगतवसनान्भीतभीतांस्तु नम्रां-। स्तान्मा हन्याः सुकृतकृतिनो येन शंसंति कर्म
'जे योद्धे युद्धासाठी येतील त्यांना तू रोख. आपल्या गुणांनी युक्त होऊन या महान पृथ्वीवर अश्वाचे रक्षण कर. जे झोपलेले, पडलेले, वस्त्रहरण झालेले, घाबरलेले किंवा नम्र झालेले आहेत — जे सत्कर्म करणारे आहेत आणि तुझ्या कृत्यांची प्रशंसा करतात, त्यांना मारू नकोस.'
विरथा भयसंत्रस्ता ये वदंति वयं तव । ते त्वया न हि हंतव्याः शत्रुघ्न सुकृतैषिणा
'जे रथाविना आणि भयभीत होऊन स्वतःला तुझे म्हणतात, शत्रुघ्न, तू पुण्याची इच्छा करणारा आहेस, त्यांना मारू नकोस.'