श्वेतातपत्ररचितः सितचामरशोभितः । बहुशोभापरीतांगो निर्ययौ हयराट्ततः
पांढऱ्या छत्रीने आणि सुंदर पांढऱ्या चामरांनी सजलेला, अनेक अलंकारांनी झगमगणारा, तो घोड्यांचा राजा तेव्हा पुढे निघाला.
अग्रतो मध्यतश्चैके पृष्ठतः सैनिकास्तथा । देवा हरिं यथापूर्वं सेवंते सेवनोचितम्
सैनिक काही पुढे, काही मध्ये, काही मागे उभे होते, जसे पूर्वी देवांनी हरिची सेवा केली तशीच योग्य रीतीने सेवा करत होते.
अथ सैन्यं समाहूय सर्वमाज्ञापयत्तदा । हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैः सुबहुसंकुलम्
मग संपूर्ण सैन्य बोलावून, त्याने त्या वेळी आज्ञा दिली. हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांच्या समूहांनी सैन्य गजबजून गेले.
ततस्ततः समेतानां सैन्यानां श्रूयते ध्वनिः । ततो दुंदुभिनादोऽभूत्तस्मिन्पुरवरे तदा
मग एकत्र जमलेल्या सैन्याचा मोठा गजर ऐकू आला; त्या श्रेष्ठ नगरीत त्या वेळी दुंदुभींचा निनाद झाला.
तन्निनादेन शूराणां प्रियेण महता तदा । कंपंति गिरिशृंगाणि प्रासादा विचलंति च
त्या धाडसी वीरांच्या प्रिय आणि प्रचंड गर्जनेने त्या वेळी डोंगरांच्या शिखरांना कंप आला आणि राजवाड्यांना हादरा बसला.
हेषारवो महानासीद्वाजिनां मुह्यतां नृप । रथांगघातसंघुष्टा धरा संचलतीव सा
घोड्यांच्या मोठ्या हिणकसाने राजा गोंधळून गेला; रथांच्या चाकांच्या गडगडाटाने जणू पृथ्वी हलू लागली.
चलितैर्गजयूथैश्च पृथ्वी रुद्धा समंततः । रजस्तु प्रचलत्तत्र जनांतर्द्धानमादधात्
हत्तींच्या कळपांनी सर्व बाजूंनी पृथ्वी आडवी झाली; तिथे धुळ उडून लोक दिसेनासे झाले.
निर्जगाम महासैन्यं छत्रैः संछाद्य भास्करम् । सेनान्याकालजिन्नाम्ना प्रेरितं जनसंकुलम्
मोठ्या सैन्याने आपली पताका उंचावून सूर्य झाकला आणि सेनापती काळजिन यांच्या आज्ञेने लोकांनी गच्च भरलेले सैन्य पुढे निघाले.
गर्जंतस्तलवीराग्र्याः कुर्वंतो रणसंभ्रमम् । रघुनाथस्य यागाय सज्जास्ते प्रययुर्मुदा
रणांगणात गोंधळ माजवत, गर्जना करणारे श्रेष्ठ वीर रघुनाथांच्या यज्ञासाठी आनंदाने सज्ज होऊन निघाले.
मृगमदमयमंगेष्वंगरागं दधानाः कुसुमविमलमालाशोभितस्वोत्तमांगाः । मुकुटकटकभूषाभूषितांगाः समस्ताः प्रययुरवनिनाथप्रेरितास्तेऽपि सर्वे
मृगमदाचा सुगंध अंगाला लावलेले, शुद्ध फुलांच्या माळांनी शोभलेले, डोक्यावर मुकुट व हातात कडे घातलेले, राजाच्या आज्ञेने ते सर्वजण निघाले.
इत्येवं ते महाराजं ययुः सेनाचरा वराः । धनुर्धराः पाशधराः खड्गधाराः स्फुटक्रमाः
अशा प्रकारे ते उत्तम सैनिक, धनुष्यधारी, दोरी घेणारे, तलवारधारी आणि ठाम पावलांनी चालणारे, त्या महाराजाजवळ गेले.
एवं शनैःशनैः प्राप्तो मंडपं यागचिह्नितम् । हयः खुरक्षततलां भूमिं कुर्वन्नभः प्लवन्
हळूहळू तो घोडा यज्ञासाठी तयार केलेल्या मंडपाजवळ पोहोचला, त्याच्या खुरांनी जखमी झालेली जमीन जणू आकाशात उडू लागली.
रामो दृष्ट्वा हरिं प्राप्तं बहुसंतुष्टमानसः । वसिष्ठं प्रेरयामास क्रियाकर्तव्यतां प्रति
रामाने घोडा पोहोचलेला पाहून मनापासून खूप आनंद झाला; त्याने वसिष्ठांना यज्ञाच्या तयारीसाठी पाठवले.
वसिष्ठो राममाहूय स्वर्णपत्नीसमन्वितम् । प्रयोगं कारयामास ब्रह्महत्यापनोदनम्
वसिष्ठांनी रामाला आणि त्याच्या सुवर्णवर्णी पत्नीला बोलावून ब्रह्महत्येचे पाप दूर करण्याचा विधी केला.
ब्रह्मचर्यव्रतधरो मृगशृंगपरिग्रहः । तत्कर्म कारयामास रामः परपुरंजयः
परक्यांच्या नगरांचा विजेता राम, ब्रह्मचर्य व्रत धारण करून, हाती मृगशृंग घेऊन तो विधी पार पाडला.
प्रारेभे यागकर्मार्थं कुंडं मण्डपसंमितम् । तत्राचार्योभवद्धीमान्वेदशास्त्रविचारवित्
त्याने यज्ञाच्या कामासाठी मंडपात कुंड तयार केले; तिथे वेदशास्त्र जाणणारे बुद्धिमान आचार्य उपस्थित होते.
वसिष्ठो रघुनाथस्य कुलपूर्वगुरुर्मुनिः । ब्रह्मंस्तत्राचरद्ब्रह्मकर्मागस्त्यस्तपोनिधिः
रघुनाथांचे कुलगुरु आणि ऋषी वसिष्ठ यांनी तिथे ब्राह्मणधर्माचे कर्म केले; तपश्चर्येचा खजिना अगस्त्य ऋषीही तिथे होते.
वाल्मीकिर्मुनिरध्वर्युर्मुनिः कण्वस्तु द्वारपः । अष्टौ द्वाराणि तत्रासन्सतोरण शुभानि वै
वाल्मीकी ऋषी अध्वर्यू म्हणजे मुख्य पुरोहित होते; कण्व ऋषी द्वारपाल होते; तिथे आठ शुभ तोरणांनी सजलेली द्वारे होती.
द्वारि द्वारि द्वयं विप्र ब्राह्मणस्याधिमंत्रवित् । पूर्वद्वारि मुनिश्रेष्ठौ देवलासित संज्ञितौ
प्रत्येक दाराशी दोन मंत्रपारंगत ब्राह्मण उभे होते; पूर्वेकडील दाराशी देवल आणि असित हे श्रेष्ठ ऋषी उभे होते.
दक्षिणद्वारि भूमानौ कश्यपात्री तपोनिधी । पश्चिमद्वारि ऋषभौ जातूकर्ण्योऽथ जाजलिः
दक्षिणेकडील दाराशी कश्यप आणि अत्री हे महान तपस्वी होते; पश्चिमेकडील दाराशी जातूकार्ण्य आणि जाजलि हे ऋषी उभे होते.
उत्तरद्वारि तु मुनी द्वौ द्वितैकत तापसौ । एवं द्वारविधिं कृत्वा वसिष्ठः कलशोद्भवः
उत्तर दरवाजाशी दोन एकरूप तपस्वी ऋषी उभे होते; अशा प्रकारे द्वारांची व्यवस्था करून, कळशातून जन्मलेले वसिष्ठ पुढे गेले.
हयवर्यस्य सत्पूजां कर्तुमारभत द्विज । सुवासिन्यः स्त्रियस्तत्र वासोलंकारभूषिताः
त्या श्रेष्ठ घोड्याची योग्य पूजा करण्यास ब्राह्मणांनी सुरुवात केली; तिथे सुंदर वस्त्र आणि दागिने घातलेल्या सुभग स्त्रिया उपस्थित होत्या.
हरिद्राक्षतगंधाद्यैः पूजयामासुरर्चितम् । नीराजनं ततः कृत्वा धूपयित्वागुरूक्षणैः
त्यांनी हळद, अक्षता आणि सुवासिक पदार्थांनी त्या पूज्य अश्वाची पूजा केली. त्यानंतर आरती करून, अगर आणि इतर सुगंधी धूपाने धूप दिला.
वर्धापनं ततो वेश्याश्चक्रुस्ता वाडवाज्ञया । एवं संपूज्य विमले भाले चंदनचर्चिते
नंतर वाडवाच्या आज्ञेने वेश्यांनी अश्वाची वाढ होण्यासाठी विधी केला. अशा प्रकारे पूजा करून, त्या निर्मळ कपाळावर चंदन लावले.
कुंकुमादिकगंधाढ्ये सर्वशोभासमन्विते । बबंध भास्वरं पत्रं तप्तहाटकनिर्मितम्
कुंकू आणि इतर सुवासिक द्रव्यांनी सजवून, सर्व प्रकारच्या शोभेने नटवून, त्यांनी तांब्यासारख्या तेजस्वी सोन्याच्या पत्र्याने अश्वाला बांधले.
तत्रालिखद्दाशरथेः प्रतापबलमूर्जितम् । सूर्यवंशध्वजो धन्वी धनुर्दीक्षा गुरुर्गुरुः
त्या पत्र्यावर त्यांनी लिहिले — 'सूर्यवंशाचा ध्वज, धनुर्धारी, दोनदा धनुर्विद्येत दीक्षित, गुरूंचा गुरू, दशरथाच्या पराक्रम आणि सामर्थ्याने युक्त'.
यं देवाः सासुराः सर्वे नमंति मणिमौलिभिः । तस्यात्मजो वीरबलदर्पहारी रघूद्वहः
ज्याला सर्व देव आणि असुर आपले मणिमय मुकुट झुकवून वंदन करतात, त्याचा पुत्र, वीरांचा गर्व मोडणारा, रघुवंशाचा शिरोमणी —
रामचंद्रो महाभागः सर्वशूरशिरोमणिः । तन्माता कोसलनृपपत्नीगर्भसमुद्भवा
रामचंद्र, अत्यंत भाग्यवान, सर्व शूरवीरांमध्ये श्रेष्ठ, ज्याची माता कोसलराजाच्या राणीच्या पोटी जन्मलेली आहे —
तस्याः कुक्षिभवं रत्नं रामः शत्रुक्षयंकरः । करोति हयमेधं वै ब्राह्मणेन सुशिक्षितः
तिच्या गर्भातून जन्मलेला तो रत्न, शत्रूंचा नाश करणारा राम, सुशिक्षित ब्राह्मणाच्या मार्गदर्शनाखाली अश्वमेध यज्ञ करतो.
रावणाभिधविप्रेंद्र वधपापापनुत्तये । मोचितस्तेन वाहानां मुख्योऽसौ वाजिनां वरः
रावण नावाच्या ब्राह्मणाचा वध केल्याचे पाप दूर करण्यासाठी, त्याने त्याला मुक्त केले; तो घोड्यांमध्ये श्रेष्ठ, सर्वात उत्तम अश्व आहे.