श्रीराम उवाच। शृणु लक्ष्मण मद्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरु सत्वरम् । हयमानय यत्नेन वाजिमेधक्रियोचितम्
श्रीराम म्हणाले: लक्ष्मणा, माझे बोल ऐक आणि ऐकल्यावर लगेच कृती कर. यथायोग्य काळजीपूर्वक अश्वमेधासाठी योग्य अश्व आण.
शेष उवाच। श्रुत्वा वाक्यं रघुपतेः शत्रुजिल्लक्ष्मणस्तदा । सेनापतिमुवाचेदं वचो विविधवर्णनम्
शेष म्हणतो: शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामांचे वचन ऐकून, लक्ष्मणाने त्या वेळी सेनापतीला विविध शब्दांनी सजवलेले हे बोल सांगितले.
लक्ष्मण उवाच। वीराकर्णय मे वचः सुमधुरं श्रुत्वा त्वरातः पुनः । कार्यं तत्क्षितिपालमौलिमुकुटैर्घृष्टांघ्रि रामाज्ञया । सेनां कालबलप्रभंजनबलप्रोद्यत्समर्थांगिनीं । सज्जां सद्रथहस्तिपत्तिसुहयारोहैर्विधे ह्यन्विताम्
लक्ष्मण म्हणाला: वीरांनो, माझे मधुर बोल ऐका आणि ऐकून पुन्हा त्वरेने कृती करा. रामाच्या आज्ञेने, राजांच्या मुकुटांनी पाय सन्मानित झालेली, काळ व वाऱ्याच्या शक्तीने बळकट, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडेस्वारांसह सज्ज अशी सेना तयार करा.
सज्जीयतां वायुजवास्तुरंगास्तरंगमाला ललितांघ्रिपाताः । सदश्वचारैर्बहुशस्त्रधारिभिः संरोहिता वैरिबलप्रहारिभिः
वाऱ्यासारख्या वेगवान, सुंदर पावलांनी चालणारे घोडे तयार करा. त्यांना कुशल अश्वारूढ, अनेक शस्त्रधारी, शत्रूच्या सैन्यावर प्रहार करणारे वीर वेढा घालू द्या.
संलक्ष्यतां हस्तिनः पर्वताभा आधोरणैः प्रासकुंताग्रहस्तैः । शूरैः सास्त्रैर्भूरिदानोपहाराः क्षीबाणस्ते सर्वशस्त्रास्त्रपूर्णाः
डोंगरासारख्या मोठ्या हत्तींची सजावट पाहा, त्यांच्या पोटाखाली अलंकार, हातात भाले आणि भाले आहेत. शस्त्रधारी शूरवीर भरपूर भेटवस्तू घेऊन येतील, आणि धनुर्धारी सर्व प्रकारच्या शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असतील.
विततबहुसमृद्धिभ्राजमाना रथा मे पवनजवनवेगैर्वाजिभिर्युज्यमानाः । विविधरिपुविनाशस्मारकैरायुधास्त्रैर्भृतवलभिविभागानीयतां सूतवृंदैः
माझे रथ मोठ्या संपत्तीने उजळलेले, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेले असावेत. सर्व शत्रूंचा नाश करणाऱ्या विविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज, योग्य विभागांमध्ये विभागलेले, सारथ्यांच्या समूहांनी आणावेत.
पत्तयः शतशो मह्यमायांत्वस्त्राग्न्यपाणयः । हयमेधार्हवाहस्य रक्षणे विततोद्यमाः
शेकडो पायदळ माझ्याकडे यावेत, त्यांनी अग्नीशस्त्र न बाळगता, अश्वमेधासाठी योग्य अश्वाच्या रक्षणासाठी पूर्णपणे सज्ज असावेत.
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः । सेनानी कालजिन्नामा कारयामास सज्जताम्
महात्मा लक्ष्मणाची ही वचने ऐकून, काळजिन नावाच्या सेनापतीने सर्व तयारी सुरू केली.
दशध्रुवकमंडितो लघुसुरोमशोभान्वितो विविक्तगलशुक्तिभृद्विततकंठको शेमणिः मुखे विशदकांतिधृत्त्वसितकांतिभृत्कर्णयोर्व्यराजत तदाह यो धृतकराग्ररश्मिच्छटः
दहा स्थिर अलंकारांनी सजलेला, सुंदर मऊ केसांनी शोभलेला, गळ्यात निवडक शंखांच्या माळा घातलेला, चेहरा तेजस्वी आणि कान काळ्या चमकदार असलेला, कपाळावर प्रकाशमान केस असलेला तो घोडा तिथे झळकत होता.
कलासंशोभितमुखः स्फुरद्रत्नविशोभितः । मुक्ताफलानां मालाभिः शोभितो निर्ययौ हयः
चंद्रकोरीसारखे चिन्ह असलेले तेजस्वी तोंड, चमकणाऱ्या रत्नांनी शोभलेले, मोत्यांच्या माळांनी सजलेला तो घोडा बाहेर पडला.
श्वेतातपत्ररचितः सितचामरशोभितः । बहुशोभापरीतांगो निर्ययौ हयराट्ततः
पांढऱ्या छत्रीने आणि सुंदर पांढऱ्या चामरांनी सजलेला, अनेक अलंकारांनी झगमगणारा, तो घोड्यांचा राजा तेव्हा पुढे निघाला.
अग्रतो मध्यतश्चैके पृष्ठतः सैनिकास्तथा । देवा हरिं यथापूर्वं सेवंते सेवनोचितम्
सैनिक काही पुढे, काही मध्ये, काही मागे उभे होते, जसे पूर्वी देवांनी हरिची सेवा केली तशीच योग्य रीतीने सेवा करत होते.
अथ सैन्यं समाहूय सर्वमाज्ञापयत्तदा । हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैः सुबहुसंकुलम्
मग संपूर्ण सैन्य बोलावून, त्याने त्या वेळी आज्ञा दिली. हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांच्या समूहांनी सैन्य गजबजून गेले.
ततस्ततः समेतानां सैन्यानां श्रूयते ध्वनिः । ततो दुंदुभिनादोऽभूत्तस्मिन्पुरवरे तदा
मग एकत्र जमलेल्या सैन्याचा मोठा गजर ऐकू आला; त्या श्रेष्ठ नगरीत त्या वेळी दुंदुभींचा निनाद झाला.
तन्निनादेन शूराणां प्रियेण महता तदा । कंपंति गिरिशृंगाणि प्रासादा विचलंति च
त्या धाडसी वीरांच्या प्रिय आणि प्रचंड गर्जनेने त्या वेळी डोंगरांच्या शिखरांना कंप आला आणि राजवाड्यांना हादरा बसला.
हेषारवो महानासीद्वाजिनां मुह्यतां नृप । रथांगघातसंघुष्टा धरा संचलतीव सा
घोड्यांच्या मोठ्या हिणकसाने राजा गोंधळून गेला; रथांच्या चाकांच्या गडगडाटाने जणू पृथ्वी हलू लागली.
चलितैर्गजयूथैश्च पृथ्वी रुद्धा समंततः । रजस्तु प्रचलत्तत्र जनांतर्द्धानमादधात्
हत्तींच्या कळपांनी सर्व बाजूंनी पृथ्वी आडवी झाली; तिथे धुळ उडून लोक दिसेनासे झाले.
निर्जगाम महासैन्यं छत्रैः संछाद्य भास्करम् । सेनान्याकालजिन्नाम्ना प्रेरितं जनसंकुलम्
मोठ्या सैन्याने आपली पताका उंचावून सूर्य झाकला आणि सेनापती काळजिन यांच्या आज्ञेने लोकांनी गच्च भरलेले सैन्य पुढे निघाले.
गर्जंतस्तलवीराग्र्याः कुर्वंतो रणसंभ्रमम् । रघुनाथस्य यागाय सज्जास्ते प्रययुर्मुदा
रणांगणात गोंधळ माजवत, गर्जना करणारे श्रेष्ठ वीर रघुनाथांच्या यज्ञासाठी आनंदाने सज्ज होऊन निघाले.
मृगमदमयमंगेष्वंगरागं दधानाः कुसुमविमलमालाशोभितस्वोत्तमांगाः । मुकुटकटकभूषाभूषितांगाः समस्ताः प्रययुरवनिनाथप्रेरितास्तेऽपि सर्वे
मृगमदाचा सुगंध अंगाला लावलेले, शुद्ध फुलांच्या माळांनी शोभलेले, डोक्यावर मुकुट व हातात कडे घातलेले, राजाच्या आज्ञेने ते सर्वजण निघाले.
इत्येवं ते महाराजं ययुः सेनाचरा वराः । धनुर्धराः पाशधराः खड्गधाराः स्फुटक्रमाः
अशा प्रकारे ते उत्तम सैनिक, धनुष्यधारी, दोरी घेणारे, तलवारधारी आणि ठाम पावलांनी चालणारे, त्या महाराजाजवळ गेले.
एवं शनैःशनैः प्राप्तो मंडपं यागचिह्नितम् । हयः खुरक्षततलां भूमिं कुर्वन्नभः प्लवन्
हळूहळू तो घोडा यज्ञासाठी तयार केलेल्या मंडपाजवळ पोहोचला, त्याच्या खुरांनी जखमी झालेली जमीन जणू आकाशात उडू लागली.
रामो दृष्ट्वा हरिं प्राप्तं बहुसंतुष्टमानसः । वसिष्ठं प्रेरयामास क्रियाकर्तव्यतां प्रति
रामाने घोडा पोहोचलेला पाहून मनापासून खूप आनंद झाला; त्याने वसिष्ठांना यज्ञाच्या तयारीसाठी पाठवले.
वसिष्ठो राममाहूय स्वर्णपत्नीसमन्वितम् । प्रयोगं कारयामास ब्रह्महत्यापनोदनम्
वसिष्ठांनी रामाला आणि त्याच्या सुवर्णवर्णी पत्नीला बोलावून ब्रह्महत्येचे पाप दूर करण्याचा विधी केला.
ब्रह्मचर्यव्रतधरो मृगशृंगपरिग्रहः । तत्कर्म कारयामास रामः परपुरंजयः
परक्यांच्या नगरांचा विजेता राम, ब्रह्मचर्य व्रत धारण करून, हाती मृगशृंग घेऊन तो विधी पार पाडला.
प्रारेभे यागकर्मार्थं कुंडं मण्डपसंमितम् । तत्राचार्योभवद्धीमान्वेदशास्त्रविचारवित्
त्याने यज्ञाच्या कामासाठी मंडपात कुंड तयार केले; तिथे वेदशास्त्र जाणणारे बुद्धिमान आचार्य उपस्थित होते.
वसिष्ठो रघुनाथस्य कुलपूर्वगुरुर्मुनिः । ब्रह्मंस्तत्राचरद्ब्रह्मकर्मागस्त्यस्तपोनिधिः
रघुनाथांचे कुलगुरु आणि ऋषी वसिष्ठ यांनी तिथे ब्राह्मणधर्माचे कर्म केले; तपश्चर्येचा खजिना अगस्त्य ऋषीही तिथे होते.
वाल्मीकिर्मुनिरध्वर्युर्मुनिः कण्वस्तु द्वारपः । अष्टौ द्वाराणि तत्रासन्सतोरण शुभानि वै
वाल्मीकी ऋषी अध्वर्यू म्हणजे मुख्य पुरोहित होते; कण्व ऋषी द्वारपाल होते; तिथे आठ शुभ तोरणांनी सजलेली द्वारे होती.
द्वारि द्वारि द्वयं विप्र ब्राह्मणस्याधिमंत्रवित् । पूर्वद्वारि मुनिश्रेष्ठौ देवलासित संज्ञितौ
प्रत्येक दाराशी दोन मंत्रपारंगत ब्राह्मण उभे होते; पूर्वेकडील दाराशी देवल आणि असित हे श्रेष्ठ ऋषी उभे होते.
दक्षिणद्वारि भूमानौ कश्यपात्री तपोनिधी । पश्चिमद्वारि ऋषभौ जातूकर्ण्योऽथ जाजलिः
दक्षिणेकडील दाराशी कश्यप आणि अत्री हे महान तपस्वी होते; पश्चिमेकडील दाराशी जातूकार्ण्य आणि जाजलि हे ऋषी उभे होते.