एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वानप्रस्थाश्रमं व्रजेत् । सस्त्रीको वा गतस्त्रीको विरज्येत ततः परम्
अशा प्रकारे गृहस्थधर्म पाळून, मग वनवास आश्रमात जावं, पत्नीबरोबर किंवा एकट्याने, आणि पुढे सर्व त्याग करावा.
इत्येवमादयो धर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा । श्रुता रामेण महता सर्वलोकहितैषिणा
अशा प्रकारे हे धर्म त्या काळी ऋषींनी सांगितले, आणि सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित असलेल्या महात्मा रामाने ते ऐकले.
शेष उवाच। इत्थं संशृण्वतो धर्मान्वसंतः समुपस्थितः । यत्र यज्ञ क्रियादीनां प्रारंभः सुमहात्मनाम्
शेष म्हणतो: अशा रीतीने राम धर्म ऐकत असताना, त्या महान आत्म्यांच्या यज्ञ व इतर विधी सुरू करण्याची वेळ आली.
दृष्ट्वा तं समयं धीमान्वसिष्ठः कलशोद्भवः । रामचंद्रं महाराजं प्रत्युवाच यथोचितम्
तो योग्य काळ पाहून, कुंभातून जन्मलेले बुद्धिमान वसिष्ठ, राजा रामचंद्राला योग्य त्या प्रकारे संबोधतो.
वसिष्ठ उवाच। रामचंद्र महाबाहो समयः पर्यभूत्तव । हयो यत्र प्रमुच्येत यज्ञार्थं परिपूजितः
वसिष्ठ म्हणतो: हे रामचंद्र, महाबाहू, आता यज्ञासाठी सन्मानित अश्व सोडण्याची वेळ आली आहे.
सामग्री क्रियतां तत्र आहूयंतां द्विजोत्तमाः । करोतु पूजां भगवान्ब्राह्मणानां यथोचिताम्
त्या ठिकाणी सर्व साहित्य तयार करा; श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलवा; आणि भगवंताने ब्राह्मणांची योग्य पूजा करावी.
दीनांधकृपणानां च दानं स्वांते समुत्थितम् । ददातु विधिवत्तेषां प्रतिपूज्याधिमान्य च
गरिब, आंधळे आणि दीन लोकांना, आपल्या मनातून उमटलेली दानाची भावना नियमाप्रमाणे, योग्य आदर आणि सन्मानाने द्यावी.
भवान्कनकसत्पत्न्या दीक्षितोऽत्र व्रतं चर । भूमिशायी ब्रह्मचारी वसुभोगविवर्जितः
तू सोन्याने आणि उत्तम पत्नीने पवित्र झालेला आहेस, म्हणून या व्रताचे पालन कर. जमिनीवर झोप, ब्रह्मचर्य पाळ आणि संपत्तीच्या सुखांपासून दूर राहा.
मृगशृंगधरः कट्यां मेखलाजिनदंडभृत् । करोतु यज्ञसंभारं सर्वद्रव्यसमन्वितम्
कंबरेला हरिणशिंगाची कमरपट्टी बांधावी, हातात दंड आणि चामड्याची वस्त्र घ्यावी, आणि यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री नीट तयार करावी.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं वसिष्ठस्य यथार्थकम् । उवाच लक्ष्मणं धीमान्नानार्थपरिबृंहितम्
वसिष्ठांच्या या मोठ्या आणि सत्य वचनांचे ऐकून, तो बुद्धिमान लक्ष्मणाला अनेक अर्थांनी भरलेली वचने बोलू लागला.
श्रीराम उवाच। शृणु लक्ष्मण मद्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरु सत्वरम् । हयमानय यत्नेन वाजिमेधक्रियोचितम्
श्रीराम म्हणाले: लक्ष्मणा, माझे बोल ऐक आणि ऐकल्यावर लगेच कृती कर. यथायोग्य काळजीपूर्वक अश्वमेधासाठी योग्य अश्व आण.
शेष उवाच। श्रुत्वा वाक्यं रघुपतेः शत्रुजिल्लक्ष्मणस्तदा । सेनापतिमुवाचेदं वचो विविधवर्णनम्
शेष म्हणतो: शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामांचे वचन ऐकून, लक्ष्मणाने त्या वेळी सेनापतीला विविध शब्दांनी सजवलेले हे बोल सांगितले.
लक्ष्मण उवाच। वीराकर्णय मे वचः सुमधुरं श्रुत्वा त्वरातः पुनः । कार्यं तत्क्षितिपालमौलिमुकुटैर्घृष्टांघ्रि रामाज्ञया । सेनां कालबलप्रभंजनबलप्रोद्यत्समर्थांगिनीं । सज्जां सद्रथहस्तिपत्तिसुहयारोहैर्विधे ह्यन्विताम्
लक्ष्मण म्हणाला: वीरांनो, माझे मधुर बोल ऐका आणि ऐकून पुन्हा त्वरेने कृती करा. रामाच्या आज्ञेने, राजांच्या मुकुटांनी पाय सन्मानित झालेली, काळ व वाऱ्याच्या शक्तीने बळकट, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडेस्वारांसह सज्ज अशी सेना तयार करा.
सज्जीयतां वायुजवास्तुरंगास्तरंगमाला ललितांघ्रिपाताः । सदश्वचारैर्बहुशस्त्रधारिभिः संरोहिता वैरिबलप्रहारिभिः
वाऱ्यासारख्या वेगवान, सुंदर पावलांनी चालणारे घोडे तयार करा. त्यांना कुशल अश्वारूढ, अनेक शस्त्रधारी, शत्रूच्या सैन्यावर प्रहार करणारे वीर वेढा घालू द्या.
संलक्ष्यतां हस्तिनः पर्वताभा आधोरणैः प्रासकुंताग्रहस्तैः । शूरैः सास्त्रैर्भूरिदानोपहाराः क्षीबाणस्ते सर्वशस्त्रास्त्रपूर्णाः
डोंगरासारख्या मोठ्या हत्तींची सजावट पाहा, त्यांच्या पोटाखाली अलंकार, हातात भाले आणि भाले आहेत. शस्त्रधारी शूरवीर भरपूर भेटवस्तू घेऊन येतील, आणि धनुर्धारी सर्व प्रकारच्या शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असतील.
विततबहुसमृद्धिभ्राजमाना रथा मे पवनजवनवेगैर्वाजिभिर्युज्यमानाः । विविधरिपुविनाशस्मारकैरायुधास्त्रैर्भृतवलभिविभागानीयतां सूतवृंदैः
माझे रथ मोठ्या संपत्तीने उजळलेले, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेले असावेत. सर्व शत्रूंचा नाश करणाऱ्या विविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज, योग्य विभागांमध्ये विभागलेले, सारथ्यांच्या समूहांनी आणावेत.
पत्तयः शतशो मह्यमायांत्वस्त्राग्न्यपाणयः । हयमेधार्हवाहस्य रक्षणे विततोद्यमाः
शेकडो पायदळ माझ्याकडे यावेत, त्यांनी अग्नीशस्त्र न बाळगता, अश्वमेधासाठी योग्य अश्वाच्या रक्षणासाठी पूर्णपणे सज्ज असावेत.
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः । सेनानी कालजिन्नामा कारयामास सज्जताम्
महात्मा लक्ष्मणाची ही वचने ऐकून, काळजिन नावाच्या सेनापतीने सर्व तयारी सुरू केली.
दशध्रुवकमंडितो लघुसुरोमशोभान्वितो विविक्तगलशुक्तिभृद्विततकंठको शेमणिः मुखे विशदकांतिधृत्त्वसितकांतिभृत्कर्णयोर्व्यराजत तदाह यो धृतकराग्ररश्मिच्छटः
दहा स्थिर अलंकारांनी सजलेला, सुंदर मऊ केसांनी शोभलेला, गळ्यात निवडक शंखांच्या माळा घातलेला, चेहरा तेजस्वी आणि कान काळ्या चमकदार असलेला, कपाळावर प्रकाशमान केस असलेला तो घोडा तिथे झळकत होता.
कलासंशोभितमुखः स्फुरद्रत्नविशोभितः । मुक्ताफलानां मालाभिः शोभितो निर्ययौ हयः
चंद्रकोरीसारखे चिन्ह असलेले तेजस्वी तोंड, चमकणाऱ्या रत्नांनी शोभलेले, मोत्यांच्या माळांनी सजलेला तो घोडा बाहेर पडला.
श्वेतातपत्ररचितः सितचामरशोभितः । बहुशोभापरीतांगो निर्ययौ हयराट्ततः
पांढऱ्या छत्रीने आणि सुंदर पांढऱ्या चामरांनी सजलेला, अनेक अलंकारांनी झगमगणारा, तो घोड्यांचा राजा तेव्हा पुढे निघाला.
अग्रतो मध्यतश्चैके पृष्ठतः सैनिकास्तथा । देवा हरिं यथापूर्वं सेवंते सेवनोचितम्
सैनिक काही पुढे, काही मध्ये, काही मागे उभे होते, जसे पूर्वी देवांनी हरिची सेवा केली तशीच योग्य रीतीने सेवा करत होते.
अथ सैन्यं समाहूय सर्वमाज्ञापयत्तदा । हस्त्यश्वरथपादातवृन्दैः सुबहुसंकुलम्
मग संपूर्ण सैन्य बोलावून, त्याने त्या वेळी आज्ञा दिली. हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ यांच्या समूहांनी सैन्य गजबजून गेले.
ततस्ततः समेतानां सैन्यानां श्रूयते ध्वनिः । ततो दुंदुभिनादोऽभूत्तस्मिन्पुरवरे तदा
मग एकत्र जमलेल्या सैन्याचा मोठा गजर ऐकू आला; त्या श्रेष्ठ नगरीत त्या वेळी दुंदुभींचा निनाद झाला.
तन्निनादेन शूराणां प्रियेण महता तदा । कंपंति गिरिशृंगाणि प्रासादा विचलंति च
त्या धाडसी वीरांच्या प्रिय आणि प्रचंड गर्जनेने त्या वेळी डोंगरांच्या शिखरांना कंप आला आणि राजवाड्यांना हादरा बसला.
हेषारवो महानासीद्वाजिनां मुह्यतां नृप । रथांगघातसंघुष्टा धरा संचलतीव सा
घोड्यांच्या मोठ्या हिणकसाने राजा गोंधळून गेला; रथांच्या चाकांच्या गडगडाटाने जणू पृथ्वी हलू लागली.
चलितैर्गजयूथैश्च पृथ्वी रुद्धा समंततः । रजस्तु प्रचलत्तत्र जनांतर्द्धानमादधात्
हत्तींच्या कळपांनी सर्व बाजूंनी पृथ्वी आडवी झाली; तिथे धुळ उडून लोक दिसेनासे झाले.
निर्जगाम महासैन्यं छत्रैः संछाद्य भास्करम् । सेनान्याकालजिन्नाम्ना प्रेरितं जनसंकुलम्
मोठ्या सैन्याने आपली पताका उंचावून सूर्य झाकला आणि सेनापती काळजिन यांच्या आज्ञेने लोकांनी गच्च भरलेले सैन्य पुढे निघाले.
गर्जंतस्तलवीराग्र्याः कुर्वंतो रणसंभ्रमम् । रघुनाथस्य यागाय सज्जास्ते प्रययुर्मुदा
रणांगणात गोंधळ माजवत, गर्जना करणारे श्रेष्ठ वीर रघुनाथांच्या यज्ञासाठी आनंदाने सज्ज होऊन निघाले.
मृगमदमयमंगेष्वंगरागं दधानाः कुसुमविमलमालाशोभितस्वोत्तमांगाः । मुकुटकटकभूषाभूषितांगाः समस्ताः प्रययुरवनिनाथप्रेरितास्तेऽपि सर्वे
मृगमदाचा सुगंध अंगाला लावलेले, शुद्ध फुलांच्या माळांनी शोभलेले, डोक्यावर मुकुट व हातात कडे घातलेले, राजाच्या आज्ञेने ते सर्वजण निघाले.