पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नीतामृतं गृही । स्वार्थं पचत्यघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः
जो गृहस्थ पितर, देव आणि माणसांना अर्पण करून मगच जेवतो, तो अमृतासमान होतो; पण जो फक्त स्वतःसाठीच जेवण बनवतो, तो पाप खातो आणि फक्त स्वतःचं पोट भरतो.
षष्ठ्यष्टम्योर्विशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां तथामायां त्यजेत क्षुरमंगनाम्
षष्ठी, अष्टमी, चतुर्दशी किंवा अमावास्येला तेल किंवा मांस खाल्लं तर पाप लागतं; या दिवशी केस कापू नयेत किंवा अंगाला तेल लावू नये.
रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने
रजस्वला स्त्रीजवळ जाऊ नये, तिच्यासोबत जेवू नये; एकच वस्त्र घालून जेवू नये, किंवा उंच आसनावर बसून जेवू नये.
नाश्नंतीं स्त्रियमीक्षेत तेजःकामो नरोत्तमः । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्
जो तेज मिळवू इच्छितो त्याने जेवत असलेल्या स्त्रीकडे पाहू नये; तोंडाने अग्नी फुंकू नये, किंवा नग्न स्त्रीकडे पाहू नये.
नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः
पाय अग्नीपाशी तापवू नयेत, किंवा अपवित्र वस्तू अग्नीत टाकू नयेत; कोणत्याही प्राण्याला त्रास देऊ नये, किंवा संध्याकाळी किंवा पहाटे जेवू नये.
नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । न दिवोद्गतसारं च भक्षयेद्दधिनो निशि
गाय दूध काढताना पाहू नये, वाकडा धनुष्य दाखवू नये; पाणी सुटलेलं दही किंवा रात्री दही खाऊ नये.
स्त्रीं धर्मिणीं नाभिवादेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्
रात्री धर्मनिष्ठ स्त्रीला नमस्कार करू नये, किंवा समाधान न होता जेवू नये; जुगाराची आवड ठेवू नये, किंवा कांस्याच्या भांड्यात पाय धुवू नयेत.
न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि । न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नाश्नीतान्नं विदूषितम्
इतरांनी वापरलेले कपडे किंवा जोडे घालू नयेत; तुटलेल्या भांड्यात जेवू नये, किंवा खराब अन्न खाऊ नये.
संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयानो वा न चाश्नीयान्नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः
ओले पाय करून झोपू नये, किंवा जेवल्यावर अपवित्र अवस्थेत कुठेही जाऊ नये; झोपेत जेवू नये, किंवा अपवित्र हाताने डोक्याला स्पर्श करू नये.
न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमवमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणमेत्परमर्माणि नो वदेत्
माणसाची स्तुती करू नये, किंवा स्वतःचा अपमान करू नये; शस्त्र उचलणाऱ्याला नमस्कार करू नये, किंवा दुसऱ्याच्या गुप्त अंगांविषयी बोलू नये.
एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वानप्रस्थाश्रमं व्रजेत् । सस्त्रीको वा गतस्त्रीको विरज्येत ततः परम्
अशा प्रकारे गृहस्थधर्म पाळून, मग वनवास आश्रमात जावं, पत्नीबरोबर किंवा एकट्याने, आणि पुढे सर्व त्याग करावा.
इत्येवमादयो धर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा । श्रुता रामेण महता सर्वलोकहितैषिणा
अशा प्रकारे हे धर्म त्या काळी ऋषींनी सांगितले, आणि सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित असलेल्या महात्मा रामाने ते ऐकले.
शेष उवाच। इत्थं संशृण्वतो धर्मान्वसंतः समुपस्थितः । यत्र यज्ञ क्रियादीनां प्रारंभः सुमहात्मनाम्
शेष म्हणतो: अशा रीतीने राम धर्म ऐकत असताना, त्या महान आत्म्यांच्या यज्ञ व इतर विधी सुरू करण्याची वेळ आली.
दृष्ट्वा तं समयं धीमान्वसिष्ठः कलशोद्भवः । रामचंद्रं महाराजं प्रत्युवाच यथोचितम्
तो योग्य काळ पाहून, कुंभातून जन्मलेले बुद्धिमान वसिष्ठ, राजा रामचंद्राला योग्य त्या प्रकारे संबोधतो.
वसिष्ठ उवाच। रामचंद्र महाबाहो समयः पर्यभूत्तव । हयो यत्र प्रमुच्येत यज्ञार्थं परिपूजितः
वसिष्ठ म्हणतो: हे रामचंद्र, महाबाहू, आता यज्ञासाठी सन्मानित अश्व सोडण्याची वेळ आली आहे.
सामग्री क्रियतां तत्र आहूयंतां द्विजोत्तमाः । करोतु पूजां भगवान्ब्राह्मणानां यथोचिताम्
त्या ठिकाणी सर्व साहित्य तयार करा; श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलवा; आणि भगवंताने ब्राह्मणांची योग्य पूजा करावी.
दीनांधकृपणानां च दानं स्वांते समुत्थितम् । ददातु विधिवत्तेषां प्रतिपूज्याधिमान्य च
गरिब, आंधळे आणि दीन लोकांना, आपल्या मनातून उमटलेली दानाची भावना नियमाप्रमाणे, योग्य आदर आणि सन्मानाने द्यावी.
भवान्कनकसत्पत्न्या दीक्षितोऽत्र व्रतं चर । भूमिशायी ब्रह्मचारी वसुभोगविवर्जितः
तू सोन्याने आणि उत्तम पत्नीने पवित्र झालेला आहेस, म्हणून या व्रताचे पालन कर. जमिनीवर झोप, ब्रह्मचर्य पाळ आणि संपत्तीच्या सुखांपासून दूर राहा.
मृगशृंगधरः कट्यां मेखलाजिनदंडभृत् । करोतु यज्ञसंभारं सर्वद्रव्यसमन्वितम्
कंबरेला हरिणशिंगाची कमरपट्टी बांधावी, हातात दंड आणि चामड्याची वस्त्र घ्यावी, आणि यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री नीट तयार करावी.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं वसिष्ठस्य यथार्थकम् । उवाच लक्ष्मणं धीमान्नानार्थपरिबृंहितम्
वसिष्ठांच्या या मोठ्या आणि सत्य वचनांचे ऐकून, तो बुद्धिमान लक्ष्मणाला अनेक अर्थांनी भरलेली वचने बोलू लागला.
श्रीराम उवाच। शृणु लक्ष्मण मद्वाक्यं श्रुत्वा तत्कुरु सत्वरम् । हयमानय यत्नेन वाजिमेधक्रियोचितम्
श्रीराम म्हणाले: लक्ष्मणा, माझे बोल ऐक आणि ऐकल्यावर लगेच कृती कर. यथायोग्य काळजीपूर्वक अश्वमेधासाठी योग्य अश्व आण.
शेष उवाच। श्रुत्वा वाक्यं रघुपतेः शत्रुजिल्लक्ष्मणस्तदा । सेनापतिमुवाचेदं वचो विविधवर्णनम्
शेष म्हणतो: शत्रूंचा पराभव करणाऱ्या रामांचे वचन ऐकून, लक्ष्मणाने त्या वेळी सेनापतीला विविध शब्दांनी सजवलेले हे बोल सांगितले.
लक्ष्मण उवाच। वीराकर्णय मे वचः सुमधुरं श्रुत्वा त्वरातः पुनः । कार्यं तत्क्षितिपालमौलिमुकुटैर्घृष्टांघ्रि रामाज्ञया । सेनां कालबलप्रभंजनबलप्रोद्यत्समर्थांगिनीं । सज्जां सद्रथहस्तिपत्तिसुहयारोहैर्विधे ह्यन्विताम्
लक्ष्मण म्हणाला: वीरांनो, माझे मधुर बोल ऐका आणि ऐकून पुन्हा त्वरेने कृती करा. रामाच्या आज्ञेने, राजांच्या मुकुटांनी पाय सन्मानित झालेली, काळ व वाऱ्याच्या शक्तीने बळकट, रथ, हत्ती, पायदळ आणि घोडेस्वारांसह सज्ज अशी सेना तयार करा.
सज्जीयतां वायुजवास्तुरंगास्तरंगमाला ललितांघ्रिपाताः । सदश्वचारैर्बहुशस्त्रधारिभिः संरोहिता वैरिबलप्रहारिभिः
वाऱ्यासारख्या वेगवान, सुंदर पावलांनी चालणारे घोडे तयार करा. त्यांना कुशल अश्वारूढ, अनेक शस्त्रधारी, शत्रूच्या सैन्यावर प्रहार करणारे वीर वेढा घालू द्या.
संलक्ष्यतां हस्तिनः पर्वताभा आधोरणैः प्रासकुंताग्रहस्तैः । शूरैः सास्त्रैर्भूरिदानोपहाराः क्षीबाणस्ते सर्वशस्त्रास्त्रपूर्णाः
डोंगरासारख्या मोठ्या हत्तींची सजावट पाहा, त्यांच्या पोटाखाली अलंकार, हातात भाले आणि भाले आहेत. शस्त्रधारी शूरवीर भरपूर भेटवस्तू घेऊन येतील, आणि धनुर्धारी सर्व प्रकारच्या शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असतील.
विततबहुसमृद्धिभ्राजमाना रथा मे पवनजवनवेगैर्वाजिभिर्युज्यमानाः । विविधरिपुविनाशस्मारकैरायुधास्त्रैर्भृतवलभिविभागानीयतां सूतवृंदैः
माझे रथ मोठ्या संपत्तीने उजळलेले, वाऱ्यासारख्या वेगवान घोड्यांनी जोडलेले असावेत. सर्व शत्रूंचा नाश करणाऱ्या विविध शस्त्रास्त्रांनी सज्ज, योग्य विभागांमध्ये विभागलेले, सारथ्यांच्या समूहांनी आणावेत.
पत्तयः शतशो मह्यमायांत्वस्त्राग्न्यपाणयः । हयमेधार्हवाहस्य रक्षणे विततोद्यमाः
शेकडो पायदळ माझ्याकडे यावेत, त्यांनी अग्नीशस्त्र न बाळगता, अश्वमेधासाठी योग्य अश्वाच्या रक्षणासाठी पूर्णपणे सज्ज असावेत.
इत्याकर्ण्य वचस्तस्य लक्ष्मणस्य महात्मनः । सेनानी कालजिन्नामा कारयामास सज्जताम्
महात्मा लक्ष्मणाची ही वचने ऐकून, काळजिन नावाच्या सेनापतीने सर्व तयारी सुरू केली.
दशध्रुवकमंडितो लघुसुरोमशोभान्वितो विविक्तगलशुक्तिभृद्विततकंठको शेमणिः मुखे विशदकांतिधृत्त्वसितकांतिभृत्कर्णयोर्व्यराजत तदाह यो धृतकराग्ररश्मिच्छटः
दहा स्थिर अलंकारांनी सजलेला, सुंदर मऊ केसांनी शोभलेला, गळ्यात निवडक शंखांच्या माळा घातलेला, चेहरा तेजस्वी आणि कान काळ्या चमकदार असलेला, कपाळावर प्रकाशमान केस असलेला तो घोडा तिथे झळकत होता.
कलासंशोभितमुखः स्फुरद्रत्नविशोभितः । मुक्ताफलानां मालाभिः शोभितो निर्ययौ हयः
चंद्रकोरीसारखे चिन्ह असलेले तेजस्वी तोंड, चमकणाऱ्या रत्नांनी शोभलेले, मोत्यांच्या माळांनी सजलेला तो घोडा बाहेर पडला.