ऋतुकालाभिगमनं धर्मोऽयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्याऽपत्यकामोथवा भवेत्
गृहस्थासाठी योग्य काळात पत्नीला जवळ करणे हा श्रेष्ठ धर्म आहे; स्त्रियांसाठी ठरलेला नियम लक्षात ठेवून, अपत्यासाठी किंवा इच्छेनुसार हे करावे.
दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यकरं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यतस्त्याज्यानि धीमता
दिवसा संग केल्याने पुरुषाचे आयुष्य कमी होते असे मानले जाते. श्राद्ध, सण किंवा वर्ज्य दिवसांना संग टाळावा.
तत्र गच्छेत्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात् । ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः
मोहामुळे चुकीच्या वेळी स्त्रीकडे गेल्यास धर्मभ्रष्ट होतो; पण जो योग्य ऋतूला आणि फक्त आपल्या पत्नीशी संग करतो, त्याचे कौतुक होते.
सर्वदा ब्रह्मचारी ह विज्ञेयः स गृहाश्रमी । ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः
असा गृहस्थ नेहमी संयम पाळणारा असावा, तो खरा ब्रह्मचारी समजावा. एका ऋतूत सोळा रात्री असतात, त्यापैकी चार रात्री विशेष श्रेष्ठ मानल्या जातात.
पुत्रदास्तासु या युग्मा अयुग्माः कन्यकाप्रदाः । त्यक्त्वा चंद्रमसं दुष्टं मघां मूलं विहाय च
त्यात ज्या जुळ्या रात्री आहेत त्या पुत्रप्राप्तीसाठी, आणि एकट्या रात्री कन्याप्राप्तीसाठी असतात. दूषित चंद्ररात्र, मघा आणि मूल या रात्री टाळाव्यात.
शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुंनामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधनम्
शुद्ध राहून पुरुषाने विशेषतः पुरुष नक्षत्रात पत्नीला जवळ करावे; त्यामुळे ती शुद्ध आणि पुरुषार्थ साधणारा पुत्र जन्माला घालते.
आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्प्रशस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याक्रेतुस्तु पापकृत्
ऋषी विवाहात वधूला दोन गायी देणे हे श्रेष्ठ मानले जाते; पण कन्येच्या विक्रीसाठी अगदी थोडेही द्रव्य देणे पापकारक आहे.
वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्ययनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुलपातनहेतवः
व्यापार, राजाची सेवा, वेदांचा अभ्यास, चुकीचा विवाह आणि कर्मांचा त्याग — हे सर्व घराण्याचा नाश करतात.
अन्नोदक पयो मूलफलैर्वापि गृहाश्रमी । गोदानेन तु यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम्
गृहस्थाने अन्न, पाणी, दूध, कंद किंवा फळे यांचा दान किंवा विधिपूर्वक गाय दान केल्याने, योग्य पात्राला दिलेल्या या दानामुळे मोठं पुण्य मिळतं.
अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्
कोणताही पाहुणा जर घरात सन्मान न मिळवता, आशा भंगून निघून गेला, तर त्या गृहस्थाने जन्मभर कमावलेलं पुण्य क्षणात नष्ट होतं.
पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नीतामृतं गृही । स्वार्थं पचत्यघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः
जो गृहस्थ पितर, देव आणि माणसांना अर्पण करून मगच जेवतो, तो अमृतासमान होतो; पण जो फक्त स्वतःसाठीच जेवण बनवतो, तो पाप खातो आणि फक्त स्वतःचं पोट भरतो.
षष्ठ्यष्टम्योर्विशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां तथामायां त्यजेत क्षुरमंगनाम्
षष्ठी, अष्टमी, चतुर्दशी किंवा अमावास्येला तेल किंवा मांस खाल्लं तर पाप लागतं; या दिवशी केस कापू नयेत किंवा अंगाला तेल लावू नये.
रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने
रजस्वला स्त्रीजवळ जाऊ नये, तिच्यासोबत जेवू नये; एकच वस्त्र घालून जेवू नये, किंवा उंच आसनावर बसून जेवू नये.
नाश्नंतीं स्त्रियमीक्षेत तेजःकामो नरोत्तमः । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्
जो तेज मिळवू इच्छितो त्याने जेवत असलेल्या स्त्रीकडे पाहू नये; तोंडाने अग्नी फुंकू नये, किंवा नग्न स्त्रीकडे पाहू नये.
नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः
पाय अग्नीपाशी तापवू नयेत, किंवा अपवित्र वस्तू अग्नीत टाकू नयेत; कोणत्याही प्राण्याला त्रास देऊ नये, किंवा संध्याकाळी किंवा पहाटे जेवू नये.
नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । न दिवोद्गतसारं च भक्षयेद्दधिनो निशि
गाय दूध काढताना पाहू नये, वाकडा धनुष्य दाखवू नये; पाणी सुटलेलं दही किंवा रात्री दही खाऊ नये.
स्त्रीं धर्मिणीं नाभिवादेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्
रात्री धर्मनिष्ठ स्त्रीला नमस्कार करू नये, किंवा समाधान न होता जेवू नये; जुगाराची आवड ठेवू नये, किंवा कांस्याच्या भांड्यात पाय धुवू नयेत.
न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि । न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नाश्नीतान्नं विदूषितम्
इतरांनी वापरलेले कपडे किंवा जोडे घालू नयेत; तुटलेल्या भांड्यात जेवू नये, किंवा खराब अन्न खाऊ नये.
संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयानो वा न चाश्नीयान्नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः
ओले पाय करून झोपू नये, किंवा जेवल्यावर अपवित्र अवस्थेत कुठेही जाऊ नये; झोपेत जेवू नये, किंवा अपवित्र हाताने डोक्याला स्पर्श करू नये.
न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमवमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणमेत्परमर्माणि नो वदेत्
माणसाची स्तुती करू नये, किंवा स्वतःचा अपमान करू नये; शस्त्र उचलणाऱ्याला नमस्कार करू नये, किंवा दुसऱ्याच्या गुप्त अंगांविषयी बोलू नये.
एवं गार्हस्थ्यमाश्रित्य वानप्रस्थाश्रमं व्रजेत् । सस्त्रीको वा गतस्त्रीको विरज्येत ततः परम्
अशा प्रकारे गृहस्थधर्म पाळून, मग वनवास आश्रमात जावं, पत्नीबरोबर किंवा एकट्याने, आणि पुढे सर्व त्याग करावा.
इत्येवमादयो धर्मा गदिता ऋषिभिस्तदा । श्रुता रामेण महता सर्वलोकहितैषिणा
अशा प्रकारे हे धर्म त्या काळी ऋषींनी सांगितले, आणि सर्व लोकांच्या कल्याणासाठी इच्छित असलेल्या महात्मा रामाने ते ऐकले.
शेष उवाच। इत्थं संशृण्वतो धर्मान्वसंतः समुपस्थितः । यत्र यज्ञ क्रियादीनां प्रारंभः सुमहात्मनाम्
शेष म्हणतो: अशा रीतीने राम धर्म ऐकत असताना, त्या महान आत्म्यांच्या यज्ञ व इतर विधी सुरू करण्याची वेळ आली.
दृष्ट्वा तं समयं धीमान्वसिष्ठः कलशोद्भवः । रामचंद्रं महाराजं प्रत्युवाच यथोचितम्
तो योग्य काळ पाहून, कुंभातून जन्मलेले बुद्धिमान वसिष्ठ, राजा रामचंद्राला योग्य त्या प्रकारे संबोधतो.
वसिष्ठ उवाच। रामचंद्र महाबाहो समयः पर्यभूत्तव । हयो यत्र प्रमुच्येत यज्ञार्थं परिपूजितः
वसिष्ठ म्हणतो: हे रामचंद्र, महाबाहू, आता यज्ञासाठी सन्मानित अश्व सोडण्याची वेळ आली आहे.
सामग्री क्रियतां तत्र आहूयंतां द्विजोत्तमाः । करोतु पूजां भगवान्ब्राह्मणानां यथोचिताम्
त्या ठिकाणी सर्व साहित्य तयार करा; श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलवा; आणि भगवंताने ब्राह्मणांची योग्य पूजा करावी.
दीनांधकृपणानां च दानं स्वांते समुत्थितम् । ददातु विधिवत्तेषां प्रतिपूज्याधिमान्य च
गरिब, आंधळे आणि दीन लोकांना, आपल्या मनातून उमटलेली दानाची भावना नियमाप्रमाणे, योग्य आदर आणि सन्मानाने द्यावी.
भवान्कनकसत्पत्न्या दीक्षितोऽत्र व्रतं चर । भूमिशायी ब्रह्मचारी वसुभोगविवर्जितः
तू सोन्याने आणि उत्तम पत्नीने पवित्र झालेला आहेस, म्हणून या व्रताचे पालन कर. जमिनीवर झोप, ब्रह्मचर्य पाळ आणि संपत्तीच्या सुखांपासून दूर राहा.
मृगशृंगधरः कट्यां मेखलाजिनदंडभृत् । करोतु यज्ञसंभारं सर्वद्रव्यसमन्वितम्
कंबरेला हरिणशिंगाची कमरपट्टी बांधावी, हातात दंड आणि चामड्याची वस्त्र घ्यावी, आणि यज्ञासाठी लागणारी सर्व सामग्री नीट तयार करावी.
इति श्रुत्वा महद्वाक्यं वसिष्ठस्य यथार्थकम् । उवाच लक्ष्मणं धीमान्नानार्थपरिबृंहितम्
वसिष्ठांच्या या मोठ्या आणि सत्य वचनांचे ऐकून, तो बुद्धिमान लक्ष्मणाला अनेक अर्थांनी भरलेली वचने बोलू लागला.