नारदोसितनामा च पर्वतः कपिलो मुनिः । जातूकर्ण्योंऽगिरा व्यास आर्ष्टिषेणोऽत्रिरासुरिः
नारद, ओसित, नाम, पर्वत, कपिल ऋषी, जातूकार्ण्य, अंगिरा, व्यास, आर्ष्टिषेण, अत्री आणि आसुरी हे सर्व तिथे होते.
हारीतो याज्ञवल्क्यश्च संवर्तः शुकसंज्ञितः । इत्येवमादयो राम हयमेधवरं ययुः
हारीत, याज्ञवल्क्य, संवर्त आणि शुक नावाचा ऋषी — हे आणि इतरही, हे राम, त्या महान अश्वमेध यज्ञाला आले.
तान्सर्वान्पूजयामास रघुराजो महामनाः । प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यामर्घ्यविष्टरकादिभिः
महान मनाचा रघु राजा सर्व ऋषींना उभं राहून, नमस्कार करून, पाणी देऊन, आसन देऊन आणि इतर सन्मानपूर्वक आदर केला.
गां हिरण्यं ददौ तेभ्यः प्रायशो दृष्टविक्रमः । महद्भाग्यं त्वद्यमेऽस्ति यद्यूयं दर्शनं गताः
त्यांनी त्यांना गायी आणि सोने योग्यप्रमाणे दिले आणि म्हणाले, 'आज तुमचं मोठं भाग्य आहे, कारण तुम्ही भेटायला आलात.'
शेष उवाच। एवं समाकुले ब्रह्मन्नृषिवर्य समागमे । धर्मवार्ता बभूवाहो वर्णाश्रमसुसंमता
शेष म्हणाले: ब्राह्मणांनो, असे सर्व श्रेष्ठ ऋषी एकत्र जमले असताना, सर्व वर्ण आणि आश्रमांना मान्य असलेली धर्माची चर्चा सुरू झाली.
वात्स्यायन उवाच। का धर्मवार्ता तत्रासीत्किं वा कथितमद्भुतम् । साधवः सर्वलोकानां कारुण्यात्किमुताब्रुवन्
वात्स्यायन म्हणाले: तिथे कोणती धर्माची चर्चा झाली? काय अद्भुत गोष्टी सांगितल्या गेल्या? त्या साधूंनी सर्व लोकांवर दया दाखवून काय बोलले?
शेष उवाच। तान्समेतान्मुनीन्दृष्ट्वा रामो दाशरथिर्महान् । पप्रच्छ सर्वधर्मांश्च सर्ववर्णाश्रमोचितान्
शेष म्हणाले: सर्व महान ऋषी एकत्र आलेले पाहून, दशरथपुत्र रामाने सर्व वर्ण आणि आश्रमांना योग्य असे धर्म विचारले.
ते तु पृष्टा हि रामेण धर्मान्प्रोचुर्महागुणान् । तान्प्रवक्ष्यामि ते सर्वान्यथाविधि शृणुष्व तान्
रामाने विचारल्यावर त्या ऋषींनी धर्माच्या महान गुणांची माहिती सांगितली. मी ती सर्व तुला योग्य क्रमाने सांगतो, नीट ऐक.
ऋषय ऊचुः। ब्राह्मणेन सदा कार्यं यजनाध्ययनादिकम् । वेदान्पठित्वा विरजो नैव गार्हस्थ्यमाविशेत्
ऋषी म्हणाले: ब्राह्मणाने नेहमी यज्ञ, अध्ययन आणि असेच कृत्य करावे. वेद शिकून आणि शुद्ध झाल्यावर त्याने गृहस्थाश्रमात जाऊ नये.
ब्राह्मणेन सदा त्याज्यं नीचसेवानुजीवनम् । आपद्गतोऽपि जीवेत न श्ववृत्त्या कदाचन
ब्राह्मणाने नेहमी नीचांची सेवा करून उपजीविका करणे टाळावे. संकटात असतानाही त्याने कधीही कुत्र्याप्रमाणे जीवन जगू नये.
ऋतुकालाभिगमनं धर्मोऽयं गृहिणः परः । स्त्रीणां वरमनुस्मृत्याऽपत्यकामोथवा भवेत्
गृहस्थासाठी योग्य काळात पत्नीला जवळ करणे हा श्रेष्ठ धर्म आहे; स्त्रियांसाठी ठरलेला नियम लक्षात ठेवून, अपत्यासाठी किंवा इच्छेनुसार हे करावे.
दिवाभिगमनं पुंसामनायुष्यकरं मतम् । श्राद्धाहः सर्वपर्वाणि यतस्त्याज्यानि धीमता
दिवसा संग केल्याने पुरुषाचे आयुष्य कमी होते असे मानले जाते. श्राद्ध, सण किंवा वर्ज्य दिवसांना संग टाळावा.
तत्र गच्छेत्स्त्रियं मोहाद्धर्मात्प्रच्यवते परात् । ऋतुकालाभिगामी यः स्वदारनिरतश्च यः
मोहामुळे चुकीच्या वेळी स्त्रीकडे गेल्यास धर्मभ्रष्ट होतो; पण जो योग्य ऋतूला आणि फक्त आपल्या पत्नीशी संग करतो, त्याचे कौतुक होते.
सर्वदा ब्रह्मचारी ह विज्ञेयः स गृहाश्रमी । ऋतुः षोडशयामिन्यश्चतस्रस्ता सुगर्हिताः
असा गृहस्थ नेहमी संयम पाळणारा असावा, तो खरा ब्रह्मचारी समजावा. एका ऋतूत सोळा रात्री असतात, त्यापैकी चार रात्री विशेष श्रेष्ठ मानल्या जातात.
पुत्रदास्तासु या युग्मा अयुग्माः कन्यकाप्रदाः । त्यक्त्वा चंद्रमसं दुष्टं मघां मूलं विहाय च
त्यात ज्या जुळ्या रात्री आहेत त्या पुत्रप्राप्तीसाठी, आणि एकट्या रात्री कन्याप्राप्तीसाठी असतात. दूषित चंद्ररात्र, मघा आणि मूल या रात्री टाळाव्यात.
शुचिः सन्निर्विशेत्पत्नीं पुंनामर्क्षे विशेषतः । शुचिं पुत्रं प्रसूयेत पुरुषार्थप्रसाधनम्
शुद्ध राहून पुरुषाने विशेषतः पुरुष नक्षत्रात पत्नीला जवळ करावे; त्यामुळे ती शुद्ध आणि पुरुषार्थ साधणारा पुत्र जन्माला घालते.
आर्षे विवाहे गोद्वंद्वं यदुक्तं तत्प्रशस्यते । शुल्कमण्वपि कन्यायाः कन्याक्रेतुस्तु पापकृत्
ऋषी विवाहात वधूला दोन गायी देणे हे श्रेष्ठ मानले जाते; पण कन्येच्या विक्रीसाठी अगदी थोडेही द्रव्य देणे पापकारक आहे.
वाणिज्यं नृपतेः सेवा वेदानध्ययनं तथा । कुविवाहः क्रियालोपः कुलपातनहेतवः
व्यापार, राजाची सेवा, वेदांचा अभ्यास, चुकीचा विवाह आणि कर्मांचा त्याग — हे सर्व घराण्याचा नाश करतात.
अन्नोदक पयो मूलफलैर्वापि गृहाश्रमी । गोदानेन तु यत्पुण्यं पात्राय विधिपूर्वकम्
गृहस्थाने अन्न, पाणी, दूध, कंद किंवा फळे यांचा दान किंवा विधिपूर्वक गाय दान केल्याने, योग्य पात्राला दिलेल्या या दानामुळे मोठं पुण्य मिळतं.
अनर्चितोऽतिथिर्गेहाद्भग्नाशो यस्य गच्छति । आजन्मसंचितात्पुण्यात्क्षणात्स हि बहिर्भवेत्
कोणताही पाहुणा जर घरात सन्मान न मिळवता, आशा भंगून निघून गेला, तर त्या गृहस्थाने जन्मभर कमावलेलं पुण्य क्षणात नष्ट होतं.
पितृदेवमनुष्येभ्यो दत्त्वाश्नीतामृतं गृही । स्वार्थं पचत्यघं भुंक्ते केवलं स्वोदरंभरिः
जो गृहस्थ पितर, देव आणि माणसांना अर्पण करून मगच जेवतो, तो अमृतासमान होतो; पण जो फक्त स्वतःसाठीच जेवण बनवतो, तो पाप खातो आणि फक्त स्वतःचं पोट भरतो.
षष्ठ्यष्टम्योर्विशेत्पापं तैले मांसे सदैव हि । चतुर्दश्यां तथामायां त्यजेत क्षुरमंगनाम्
षष्ठी, अष्टमी, चतुर्दशी किंवा अमावास्येला तेल किंवा मांस खाल्लं तर पाप लागतं; या दिवशी केस कापू नयेत किंवा अंगाला तेल लावू नये.
रजस्वलां न सेवेत नाश्नीयात्सह भार्यया । एकवासा न भुंजीत न भुंजीतोत्कटासने
रजस्वला स्त्रीजवळ जाऊ नये, तिच्यासोबत जेवू नये; एकच वस्त्र घालून जेवू नये, किंवा उंच आसनावर बसून जेवू नये.
नाश्नंतीं स्त्रियमीक्षेत तेजःकामो नरोत्तमः । मुखेनोपधमेन्नाग्निं नग्नां नेक्षेत योषितम्
जो तेज मिळवू इच्छितो त्याने जेवत असलेल्या स्त्रीकडे पाहू नये; तोंडाने अग्नी फुंकू नये, किंवा नग्न स्त्रीकडे पाहू नये.
नांघ्री प्रतापयेदग्नौ न वस्त्वशुचि निक्षिपेत् । प्राणिहिंसां न कुर्वीत नाश्नीयात्संध्ययोर्द्वयोः
पाय अग्नीपाशी तापवू नयेत, किंवा अपवित्र वस्तू अग्नीत टाकू नयेत; कोणत्याही प्राण्याला त्रास देऊ नये, किंवा संध्याकाळी किंवा पहाटे जेवू नये.
नाचक्षीत धयंतीं गां नेंद्रचापं प्रदर्शयेत् । न दिवोद्गतसारं च भक्षयेद्दधिनो निशि
गाय दूध काढताना पाहू नये, वाकडा धनुष्य दाखवू नये; पाणी सुटलेलं दही किंवा रात्री दही खाऊ नये.
स्त्रीं धर्मिणीं नाभिवादेन्नाद्यादातृप्ति रात्रिषु । तौर्यत्रिकप्रियो न स्यात्कांस्ये पादौ न धावयेत्
रात्री धर्मनिष्ठ स्त्रीला नमस्कार करू नये, किंवा समाधान न होता जेवू नये; जुगाराची आवड ठेवू नये, किंवा कांस्याच्या भांड्यात पाय धुवू नयेत.
न धारयेदन्यभुक्तं वासश्चोपानहावपि । न भिन्नभाजनेऽश्नीयान्नाश्नीतान्नं विदूषितम्
इतरांनी वापरलेले कपडे किंवा जोडे घालू नयेत; तुटलेल्या भांड्यात जेवू नये, किंवा खराब अन्न खाऊ नये.
संविशेन्नार्द्रचरणो नोच्छिष्टः क्वचिदाव्रजेत् । शयानो वा न चाश्नीयान्नोच्छिष्टः संस्पृशेच्छिरः
ओले पाय करून झोपू नये, किंवा जेवल्यावर अपवित्र अवस्थेत कुठेही जाऊ नये; झोपेत जेवू नये, किंवा अपवित्र हाताने डोक्याला स्पर्श करू नये.
न मनुष्यस्तुतिं कुर्यान्नात्मानमवमानयेत् । अभ्युद्यतं न प्रणमेत्परमर्माणि नो वदेत्
माणसाची स्तुती करू नये, किंवा स्वतःचा अपमान करू नये; शस्त्र उचलणाऱ्याला नमस्कार करू नये, किंवा दुसऱ्याच्या गुप्त अंगांविषयी बोलू नये.