शेष उवाच। इत्युक्तवंतं तं रामं जगाद स तपोनिधिः । सुरासुरनमन्मौलि मणिनीराजितांघ्रिकम्
शेष म्हणाला : असं रामाने विचारल्यावर, देव आणि दैत्यांनी वंदन केलेल्या रत्नांनी शोभणाऱ्या पायांचा तो तपस्वी रामाला म्हणाला.
शृणु राम महावीर लोकानुग्रहकारक । विप्रहत्यापनोदाय तव यद्वचनं ब्रुवे
राम, महावीर, जगाचा कल्याण करणारा, तुझ्या ब्राह्मणहत्येच्या पापाच्या नाशासाठी मी जे सांगतो ते नीट ऐक.
सर्वं स पापं तरति योऽश्वमेधं यजेत वै । तस्मात्त्वं यज विश्वात्मन्वाजिमेधेन शोभिना
जो अश्वमेध यज्ञ करतो तो सर्व पापांतून मुक्त होतो; म्हणून, हे विश्वात्मा, तू तेजस्वी अशा अश्वमेध यज्ञाचं आयोजन कर.
सप्ततंतुर्महीभर्त्रा त्वया साध्यो मनीषिणा । महासमृद्धियुक्तेन महाबलसुशालिना
सप्ततंतू असलेला हा यज्ञ, हे पृथ्वीच्या अधिपती, तुला मोठ्या समृद्धीने आणि बलाने युक्त होऊन, ज्ञानी लोकांनी सांगितल्याप्रमाणे करावा लागेल.
स वाजिमेधो विप्राणां हत्यायाः पापनोदनः । कृतवान्यं महाराजो दिलीपस्तव पूर्वजः
हे ब्राह्मणहो, अश्वमेध यज्ञ ब्राह्मणहत्येचे पाप दूर करतो. तुझ्या पूर्वजांपैकी महान राजा दिलीप यांनी हा यज्ञ केला होता.
शतक्रतुः शतं कृत्वा क्रतूनां पुरुषर्षभः । पदमापामरावत्यां देवदैत्यसुसेवितम्
इंद्राने, जो पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ आहे, शंभर यज्ञ केले आणि देव-दानवांनी सेविलेल्या अमरावती या स्थानाला गाठले.
मनुश्च सगरो राजा मरुत्तो नहुषात्मजः । एते ते पूर्वजाः सर्वे यज्ञं कृत्वा पदं गताः
मनु, राजा सगर, नहुषाचा पुत्र मरुत्त — हे सर्व तुझे पूर्वज यज्ञ करून त्या उच्च अवस्थेला पोहोचले.
तस्मात्त्वं कुरु राजेंद्र समर्थोऽसि समंततः । भ्रातरो लोकपालाभा वर्तंते तव भावुकाः
म्हणून, राजन, तूही असेच कर. तुला सर्व प्रकारे हे शक्य आहे. तुझे भावंडे, जे मनाने उत्तम आहेत, ते जगाचे रक्षण करणाऱ्यांसारखे तुझ्या सोबत उभी आहेत.
इत्युक्तमाकर्ण्य मुनेः स भाग्यवान् रघूत्तमो ब्राह्मणघातभीतः । पप्रच्छ यागे सुमतिं चिकीर्षन्विधिं पुरावित्परिगीयमानः
मुनिंचे हे शब्द ऐकून, भाग्यवान आणि रघुकुळातील श्रेष्ठ, ब्राह्मणहत्येच्या भीतीने, प्राचीन काळी जसा यज्ञ केला जात असे, तसा विधी विचारू लागला.
श्रीराम उवाच। कीदृशोऽश्वस्तत्र भाव्यः को विधिस्तत्र पूजने । कथं वा शक्यते कर्तुं के जेयास्तत्र वैरिणः
श्रीराम म्हणाले: त्या यज्ञासाठी कसा घोडा असावा? त्याची पूजा कशी करावी? हा यज्ञ कसा पार पाडावा आणि कोण शत्रू आहेत ज्यांना जिंकावे लागेल?
अगस्त्य उवाच। गंगाजलसमानेन वर्णेन वपुषा शुभः । कर्णे श्यामो मुखे रक्तः पीतः पुच्छे सुलक्षितः
अगस्त्य म्हणाले: तो घोडा गंगाजलासारख्या रंगाचा, देखणा, कानाजवळ काळा, तोंडाजवळ लाल, शेपटीला पिवळा आणि स्पष्ट ओळखता येईल असा असावा.
मनोवेगः सर्वगतिरुच्चैःश्रवस्समप्रभः । वाजिमेधे हयः प्रोक्तः शुभलक्षणलक्षितः
तो घोडा मनासारखा वेगवान, सर्वत्र जाऊ शकणारा, उच्चैःश्रवा सारखा तेजस्वी आणि शुभ चिन्हांनी युक्त असावा.
वैशाखपूर्णमास्यां तु पूजयित्वा यथाविधि । पत्रं लिखित्वा भाले तु स्वनामबलचिह्नितम्
वैशाख पौर्णिमेला, विधिप्रमाणे त्याची पूजा करून, आपल्या नावाचा आणि बलचिन्हाचा पत्र त्याच्या कपाळावर लिहून ठेवावा.
मोचनीयः प्रयत्नेन रक्षकैः परिरक्षितः । यत्र गच्छति यज्ञाश्वस्तत्र गच्छेत्सुरक्षकः
तो घोडा काळजीपूर्वक सोडावा आणि रक्षकांनी त्याचे संरक्षण करावे. जिथे जिथे यज्ञाचा घोडा जाईल, तिथे त्याचे रक्षकही जावे.
यस्तंबलान्निबध्नाति स्ववीर्यबलदर्पितः । तस्मात्प्रसभमानेयः परिरक्षाकरैर्हयः
जो कोणी स्वतःच्या सामर्थ्यावर गर्व करून जबरदस्तीने घोडा पकडेल, त्याला पराभूत करावे आणि घोड्याचे रक्षक त्याचे रक्षण करावे.
कर्त्रा तावत्सुविधिना स्थातव्यं नियमादिह । मृगशृंगधरो भूत्वा ब्रह्मचर्यसमन्वितः
यज्ञ करणाऱ्याने येथे योग्य नियम पाळावेत, स्थिर राहावे, मृगशृंग धारण करावे आणि ब्रह्मचर्याचे पालन करावे.
व्रतं पालयमानस्य यावद्वर्षमतिक्रमेत् । तावद्दीनांधकृपणाः परितोष्या धनादिभिः
व्रत पाळताना, एक वर्षभर गरिबांना, आंधळ्यांना आणि दुःखी लोकांना धनादी वस्तू देऊन संतुष्ट करावे.
अन्नं तु बहुशो देयं धनं वा भूरि मारिष । यद्यत्प्रार्थयते धीमांस्तत्तदेव ददाति हि
अन्न भरपूर द्यावे आणि धनही उदारपणे द्यावे. जे काही ज्ञानी लोक मागतात, ते सर्व द्यावे.
एवं प्रकुर्वतः कर्म यज्ञः संपूर्णतां गतः । करोति सर्वपापानां नाशनं रिपुनाशन
अशा प्रकारे कर्म केल्यावर यज्ञ पूर्ण होतो; तो सर्व पापांचा आणि शत्रूंचा नाश करतो.
तस्माद्भवान्समर्थोऽस्ति करणे पालनेऽर्चने । कृत्वा कीर्तिं सुविमलां पावयान्याञ्जनान्नृप
म्हणून, तुला हे करणे, जपणे आणि पूजा करणे शक्य आहे. शुद्ध कीर्ती मिळवून, इतर लोकांनाही शुद्ध कर, राजन.
श्रीराम उवाच। विलोकय द्विजश्रेष्ठ वाजिशालां ममाधुना । तादृशाः संति नो वाश्वाः शुभलक्षणलक्षिताः
श्रीराम म्हणाले: ब्राह्मणश्रेष्ठा, आता माझ्या घोड्यांच्या शाळेत पाहा; असे शुभ चिन्ह असलेले घोडे आहेत का, की नाही?
इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यमगस्त्यः करुणाकरः । उत्तस्थौ वीक्षमाणोऽयं यागार्हान्वाजिनः शुभान्
हे ऐकून, करुणेने भरलेले अगस्त्य उठले आणि यज्ञासाठी योग्य असे उत्तम घोडे पाहू लागले.
गत्वाथ तत्र शालायां रामचंद्रसमन्वितः । ददर्शाश्वान्विचित्रांगान्मनोवेगान्महाबलान्
तेथे रामचंद्रासोबत गेल्यावर, त्याने तिथे अनेक रंगांचे, मनासारखी वेगवान आणि प्रचंड बळाचे घोडे पाहिले.
अवनितलगताः किं वाजिराजस्य वंश्याः किमथ रघुपतीनामेकतः कीर्तिपिंडाः । किमिदममृतराशिर्वाहरूपेण सिंधोर्मुनिरिति मनसोंतर्विस्मयं प्राप पश्यन्
हे जमिनीवर उभे असलेले घोडे काय घोड्यांच्या राजाच्या वंशातील आहेत का? की रघुपतींच्या कीर्तीचे मूर्तरूप आहेत? की समुद्रातील अमृताचा ढीग घोड्यांच्या रूपात दिसतोय? असं पाहताना त्या ऋषीच्या मनात मोठा आश्चर्याचा भाव निर्माण झाला.
एकतः शोणदेहानां वाजिनां पंक्तिरुत्तमा । एकतः श्यामकर्णाश्च कस्तूरीकांतिसप्रभाः
एका बाजूला लाल रंगाच्या घोड्यांची सुंदर रांग होती; दुसऱ्या बाजूला काळ्या कानांचे, कस्तुरीसारखी कांती असलेले घोडे होते.
एकतः कनकाभाश्च त्वन्यतो नीलवर्णिनः । एकतः शबलैर्वर्णैर्विशिष्टैर्वाजिभिर्वृताः
एका बाजूला सोन्यासारखा रंग असलेले, दुसरीकडे निळ्या रंगाचे, तर आणखी एका बाजूला वेगवेगळ्या सुंदर रंगांनी सजलेले घोडे होते.
एवं पश्यन्मुनिः सर्वान्कौतुकाविष्टमानसः । ययावन्यत्र तान्द्रष्टुं यागयोग्यान्हयान्मुनिः
अशा रीतीने सर्व घोडे पाहताना त्या ऋषीच्या मनात कुतूहल भरले, आणि मग तो इतरत्र गेला, यज्ञासाठी योग्य असलेले घोडे पाहण्यासाठी.
ददर्श तत्र शतशो बद्धांस्तादृशवर्णकान् । दृष्ट्वा विस्मयमापेदे स मुनिर्हर्षितांगकः
तेथे त्याने अशाच रंगांचे शेकडो बांधलेले घोडे पाहिले; ते पाहून त्या ऋषीच्या अंगात आनंद भरला आणि तो आश्चर्यचकित झाला.
एकतः श्यामकर्णांश्च सर्वांगैः क्षीरसन्निभान् । पीतपुच्छान्मुखे रक्ताञ्छुभलक्षणलक्षितान्
एका बाजूला काळ्या कानांचे, दूधासारख्या शुभ्र अंगाचे, पिवळ्या शेपटीचे, तोंड लाल आणि शुभ चिन्हांनी युक्त घोडे होते.
निरीक्ष्य परितोऽनघान्विमलनीरधारानिभान्मनोजवनशोभितान्विमलकीर्तिपुंजप्रभान् । पयोनिधिविशोषको मुनिरुवाचसीतापतिं विचित्रहयदर्शनाद्धृषितनेत्रवक्त्रप्रभः
चहुबाजूंनी निरागस, स्वच्छ पाण्याच्या धारांसारखे तेजस्वी, मनाच्या वेगाने धावणारे, निर्मळ कीर्तीने उजळलेले असे घोडे पाहून, त्या अद्भुत घोड्यांच्या दर्शनाने डोळे व चेहरा आनंदाने उजळलेला ऋषी, समुद्राचे पाणी वाळवणाऱ्या सीतेच्या पतीला म्हणाला.