पद्मपुराणम्

यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै । तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः

"जर मी कठोर तप करून, ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करणारी कृत्ये करून, हे सगळं जग आपल्या अधीन केलं—"

अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः । चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम

अन्न आणि पाणी समोर असताना, मी कधी झोप किंवा खेळ यांना दूर सारले, तर त्या वेळी माझ्यावर पितृलोकाचा नाश करण्याचे पाप येवो.

कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः । रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम्

कुंभकर्णानेही, विभीषणासोबत, आपल्या भावाला रावणाला निरोप दिला आणि मग तो डोंगरातील जंगलात गेला.

अगस्त्य उवाच। अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् । चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः

अगस्त्य म्हणाले: मग त्या भयंकर दैत्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले, तो अंगठ्यांवर उभा राहून, डोळे न हलवता सूर्याकडे पाहत होता.

कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् । विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः

कुंभकर्णानेही अत्यंत कठीण तप केले, आणि धर्मशील विभीषणानेही उत्तम तप केले.

तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः । देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः

तेव्हा देव, दैत्य, यक्ष आणि इतर मुकुटधारींच्या सेवेत असलेले, देवांचा आणि सृष्टीचा स्वामी प्रसन्न झाला.

ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् । वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम्

त्याने तीनही लोकांवर तेजस्वी असे मोठे राज्य दिले आणि देव-दैत्यांच्या सेवेत रम्य असे रूपही दिले.

तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् । विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात्

मग त्याचा भाऊ कुबेर, धर्मबुद्धी असलेला, दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याचे विमान व लंका नगरी जबरदस्तीने हिरावून घेतली गेली.

भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः । हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः

संपूर्ण जग त्रस्त झाले आणि देव स्वर्गात गेले; त्याने ब्राह्मणांची कुटुंबे नष्ट केली आणि ऋषींचे मूळच उखडून टाकले.

तदातिदुःखिता देवाः सेंद्रा ब्रह्माणमाययुः । स्तुतिं चक्रुर्महात्मानो दंडवत्प्रणतिं गताः

तेव्हा इंद्रासह सर्व देव अत्यंत दुःखी झाले आणि ब्रह्माकडे गेले; त्या महात्म्यांनी नम्रपणे वंदन करून स्तुती केली.

ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिरर्थ्याभिरादृताः । ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत्

सर्व देवांनी आदराने आणि मनापासून शब्दांनी त्याची स्तुती केली; मग भगवंत प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'काय करू?'

ततो निवेदयांचक्रुर्ब्रह्मणे विबुधाः पुरः । दशग्रीवाच्च संकष्टं तथा निजपराभवम्

मग त्या ज्ञानी लोकांनी ब्रह्माच्या समोर दशग्रीवामुळे झालेला त्रास आणि स्वतःच्या पराभवाची गोष्ट सांगितली.

क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह । तस्य शैलस्य पार्श्वे तु वैचित्र्येण समाकुलाः

क्षणभर ध्यान करून ब्रह्मा देवांसह कैलासावर गेले; त्या पर्वताच्या काठावर ते सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.

स्थिताः संतुष्टुवुर्देवाः शंभुं शक्रपुरोगमाः । नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः

इंद्रासह देवांनी तेथे उभे राहून शंभूची स्तुती केली: 'भव, शर्व, निळ्या गळ्याच्या तुला नमस्कार.'

नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः । इति सर्वमुखेनोक्तां वाणीमाकर्ण्य शंकरः

'स्थूल आणि सूक्ष्म, अनेक रूपे असलेल्या तुला नमस्कार.' अशी सर्वांनी एकमुखाने म्हटलेली वाणी ऐकून शंकर—

प्रोवाच नंदिनं देवा नानयेति ममांतिकम् । एतस्मिन्नंतरे देवा आहूता नंदिना च ते

—नंदीला म्हणाले, 'देवांना माझ्याजवळ येऊ देऊ नकोस.' इतक्यात नंदीने देवांना बोलावले.

प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः । ब्रह्मागत्य ददर्शाथ शंकरं लोकशंकरम्

आंतल्या महालात प्रवेश करून, आश्चर्यचकित नजरेने देवांनी ब्रह्माला येताना पाहिले आणि मग जगाचा कल्याणकर्ता शंकर दिसला.

गणकोटिसहस्रैस्तु सेवितं मोदशालिभिः । नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्धूसरैर्विकटैस्तथा

त्याच्या सभेत हजारो गण होते, आनंदी, नग्न, विचित्र, वाकडी, राखेने माखलेली आणि भयंकर रूपाची.

प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सह देवैः पितामहः । उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम्

सर्व देवांसह ब्रह्मदेव पुढे जाऊन वंदन करून उभा राहिला आणि देवाधिदेवाला म्हणाला, 'स्वर्गातील लोकांची अवस्था पाहा.'

कृपां कुरु महादेव शरणागतवत्सल । दुष्टदैत्यवधार्थं त्वं समुद्योगं विधेहि भोः

हे महादेव, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा, आम्हा सर्वांवर कृपा कर. त्या दुष्ट राक्षसाचा नाश करण्यासाठी तू उठून प्रयत्न कर.

सोऽपि तद्वचनं श्रुत्वा दैन्यशोकसमन्वितम् । त्रिदशैः सहितैः सर्वैराजगाम हरेः पदम्

ती दुःखाने भरलेली वाणी ऐकून, तोही सर्व देवतांसह विष्णूच्या पादाकडे गेला.

तुष्टुवुर्मुनयः सर्वे ससुरोरगकिन्नराः । जय माधव देवेश जय भक्तजनार्तिहन्

सर्व ऋषी, देव, नाग आणि किन्नर यांनी मिळून त्याची स्तुती केली – 'माधव, देवांचा स्वामी, भक्तांचे दुःख दूर करणारा, तुझ्या विजय असो.'

विलोकय महादेव लोकयस्व स्वसेवकान् । इत्युच्चैर्जगदुः सर्वे देवाः शर्वपुरोगमाः

'हे महादेव, आपल्या सेवकांकडे पाहा,' असे सर्व देवांनी, शंकरांच्या पुढाकाराने, मोठ्या आवाजात सांगितले.

इत्युक्तमाकर्ण्य सुराधिनाथो दृष्ट्वा सुरार्तिं परिचिंत्य विष्णुः । जगाद देवाञ्जलदोच्चया गिरा दुःखं तु तेषां प्रशमं नयन्निव

हे ऐकून, देवांचा स्वामी विष्णू, देवतांचे दुःख पाहून आणि त्याचा विचार करून, मेघासारख्या गंभीर आवाजात बोलला, जणू त्यांच्या दुःखाला शांती देत होता.

भो ब्रह्मशर्वेंद्र पुरोगमामराः शृण्वंतु वाचं भवतां हितेरताम् । जाने दशग्रीवकृतं भयं वस्तन्नाशयाम्यद्य कृतावतारः

हे ब्रह्मा, शंकर, इंद्र आणि इतर देवहो, तुमच्या कल्याणासाठी मी सांगतो ते ऐका. दशग्रीवामुळे तुम्हाला जी भीती वाटते ती मला माहीत आहे; त्याचा नाश करण्यासाठी मी आजच अवतार घेतला आहे.

पुरी त्वयोध्या रविवंशजातैर्नृपैर्महादानमखादिसत्क्रियैः । प्रपालिता भूतलमंडनीया विराजते राजतभूमिभागैः

सूर्यवंशात जन्मलेल्या राजांनी राज्य केलेली अयोध्या नगरी मोठ्या दान, यज्ञ आणि पुण्यकर्मांनी सुरक्षित ठेवली आहे; ती सुंदर भूमीने सजलेली तेजस्वी दिसते.

तस्यां दशरथो राजा निरपत्यः श्रियान्वितः । पालयत्यधुना राज्यं दिक्चक्रजयवान्विभुः

त्या नगरीत दशरथ राजा, जरी पुत्र नसला तरी, मोठ्या वैभवाने, सर्व दिशांना जिंकून, सामर्थ्याने राज्य करतो.

स तु वंद्यादृष्यशृंगात्प्रार्थितात्पुत्रकाम्यया । पुत्रेष्ट्यां विधिना यज्वा महाबलसमन्वितः

पुत्रप्राप्तीसाठी ऋष्यशृंग ऋषीच्या सांगण्यावरून, त्याने विधिपूर्वक पुत्रकामेष्टी यज्ञ केला आणि मोठ्या बळाने युक्त झाला.

ततोऽहं प्रार्थितः पूर्वं तपसा तेन भोः सुराः । पत्नीषु तिसृषु प्रीत्या चतुर्धापि भवत्कृते

मग त्या राजाच्या तपामुळे मी पूर्वीच संतुष्ट झालो होतो; त्याच्या तीन राण्यांवर प्रेमाने, तुमच्या हितासाठी मी चार भाग होईन.