शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा । उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी
शेष म्हणाला: हे ऐकून, आई रागाने व्याकुळ झाली आणि मनात खिन्नता घेऊन, डोळ्यांत थोडा बदल दिसत असताना, तिने आपल्या मुलाला सांगितले.
रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् । एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम्
"रे मुला, माझे शब्द ऐक, यात खूप शिकवण आहे. त्याचा जन्म, कर्म वगैरे गोष्टी फार विचार करण्यासारख्या आहेत."
सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत्
"माझ्या सौतिने गर्भात असतानाच त्याचे भाग्य ठरले, ज्यामुळे त्याच्या आईचं पवित्र घराणं मोठ्या प्रमाणात उजळून निघालं."
त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः । यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम्
"पण तू, माझ्या पोटी जन्मलेला, एक कीटक आहेस, पापी आहेस, फक्त स्वतःचं पोट भरणारा आहेस; जसं गाढवाला आपला ओझं कळतं, पण त्याची किंमत कळत नाही."
तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् । सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः
"तसंच तुला अज्ञानाचं रूप दिसतं, तू फक्त झोप, आसन आणि भोग यांचा उपभोग घेतोस; झोपेतच कुठेतरी पडून राहिलास—हेच तुझं मूळ आहे."
अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा । लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः
"त्याने केलेल्या तपामुळे, ज्याने शंकराला प्रसन्न केले, लंकेतला निवास, मनासारखं वेगवान विमान आणि राज्याची संपत्ती मिळाली."
सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया । यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम्
"त्याची आई खरंच धन्य आहे, भाग्यवान आहे, आणि मोठ्या उदयाची आहे, जिने आपल्या मुलाच्या गुणांनी मोठं स्थान मिळवलं आहे."
इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः । रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति
आईने रागाने बोललेली ही कठोर वाक्ये ऐकून, त्या दुर्जन पण श्रेष्ठ मुलाने मनात राग धरला आणि तपासाठी ठाम निश्चय करून, पुन्हा तिला उत्तर दिलं.
रावण उवाच। जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम्
रावण म्हणाला: "आई, माझे गर्वाने भरलेले शब्द ऐक. आम्ही तिघे पुत्र तुझेच आहोत, आणि तूच खऱ्या अर्थाने रत्नांची आई आहेस."
कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः । कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम्
"तो कीटक कोण, तो धनद कोण? त्याचं तप किती थोडं! त्याचा काळ काय? पण त्या राज्याभोवती फार थोडे सेवक आहेत."
मातः शृणु ममोत्साहात्प्रतिज्ञां करुणान्विते । न केनापि कृतां कर्त्रा महाभाग्ये हि कैकसि
"आई, माझ्या उत्साहाने केलेली प्रतिज्ञा ऐक, करुणामयी. अशी प्रतिज्ञा आजवर कुणीच केली नाही, हे भाग्यवती कैकसी."
यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै । तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः
"जर मी कठोर तप करून, ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करणारी कृत्ये करून, हे सगळं जग आपल्या अधीन केलं—"
अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः । चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम
अन्न आणि पाणी समोर असताना, मी कधी झोप किंवा खेळ यांना दूर सारले, तर त्या वेळी माझ्यावर पितृलोकाचा नाश करण्याचे पाप येवो.
कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः । रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम्
कुंभकर्णानेही, विभीषणासोबत, आपल्या भावाला रावणाला निरोप दिला आणि मग तो डोंगरातील जंगलात गेला.
अगस्त्य उवाच। अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् । चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः
अगस्त्य म्हणाले: मग त्या भयंकर दैत्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले, तो अंगठ्यांवर उभा राहून, डोळे न हलवता सूर्याकडे पाहत होता.
कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् । विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः
कुंभकर्णानेही अत्यंत कठीण तप केले, आणि धर्मशील विभीषणानेही उत्तम तप केले.
तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः । देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः
तेव्हा देव, दैत्य, यक्ष आणि इतर मुकुटधारींच्या सेवेत असलेले, देवांचा आणि सृष्टीचा स्वामी प्रसन्न झाला.
ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् । वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम्
त्याने तीनही लोकांवर तेजस्वी असे मोठे राज्य दिले आणि देव-दैत्यांच्या सेवेत रम्य असे रूपही दिले.
तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् । विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात्
मग त्याचा भाऊ कुबेर, धर्मबुद्धी असलेला, दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याचे विमान व लंका नगरी जबरदस्तीने हिरावून घेतली गेली.
भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः । हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः
संपूर्ण जग त्रस्त झाले आणि देव स्वर्गात गेले; त्याने ब्राह्मणांची कुटुंबे नष्ट केली आणि ऋषींचे मूळच उखडून टाकले.
तदातिदुःखिता देवाः सेंद्रा ब्रह्माणमाययुः । स्तुतिं चक्रुर्महात्मानो दंडवत्प्रणतिं गताः
तेव्हा इंद्रासह सर्व देव अत्यंत दुःखी झाले आणि ब्रह्माकडे गेले; त्या महात्म्यांनी नम्रपणे वंदन करून स्तुती केली.
ते तुष्टुवुः सुराः सर्वे वाग्भिरर्थ्याभिरादृताः । ततः प्रसन्नो भगवान्किंकरोमीति चाब्रवीत्
सर्व देवांनी आदराने आणि मनापासून शब्दांनी त्याची स्तुती केली; मग भगवंत प्रसन्न होऊन म्हणाले, 'काय करू?'
ततो निवेदयांचक्रुर्ब्रह्मणे विबुधाः पुरः । दशग्रीवाच्च संकष्टं तथा निजपराभवम्
मग त्या ज्ञानी लोकांनी ब्रह्माच्या समोर दशग्रीवामुळे झालेला त्रास आणि स्वतःच्या पराभवाची गोष्ट सांगितली.
क्षणं ध्यात्वा ययौ ब्रह्मा कैलासं त्रिदशैः सह । तस्य शैलस्य पार्श्वे तु वैचित्र्येण समाकुलाः
क्षणभर ध्यान करून ब्रह्मा देवांसह कैलासावर गेले; त्या पर्वताच्या काठावर ते सर्वजण आश्चर्यचकित झाले.
स्थिताः संतुष्टुवुर्देवाः शंभुं शक्रपुरोगमाः । नमो भवाय शर्वाय नीलग्रीवाय ते नमः
इंद्रासह देवांनी तेथे उभे राहून शंभूची स्तुती केली: 'भव, शर्व, निळ्या गळ्याच्या तुला नमस्कार.'
नमः स्थूलाय सूक्ष्माय बहुरूपाय ते नमः । इति सर्वमुखेनोक्तां वाणीमाकर्ण्य शंकरः
'स्थूल आणि सूक्ष्म, अनेक रूपे असलेल्या तुला नमस्कार.' अशी सर्वांनी एकमुखाने म्हटलेली वाणी ऐकून शंकर—
प्रोवाच नंदिनं देवा नानयेति ममांतिकम् । एतस्मिन्नंतरे देवा आहूता नंदिना च ते
—नंदीला म्हणाले, 'देवांना माझ्याजवळ येऊ देऊ नकोस.' इतक्यात नंदीने देवांना बोलावले.
प्रविश्यांतःपुरे देवा ददृशुर्विस्मितेक्षणाः । ब्रह्मागत्य ददर्शाथ शंकरं लोकशंकरम्
आंतल्या महालात प्रवेश करून, आश्चर्यचकित नजरेने देवांनी ब्रह्माला येताना पाहिले आणि मग जगाचा कल्याणकर्ता शंकर दिसला.
गणकोटिसहस्रैस्तु सेवितं मोदशालिभिः । नग्नैर्विरूपैः कुटिलैर्धूसरैर्विकटैस्तथा
त्याच्या सभेत हजारो गण होते, आनंदी, नग्न, विचित्र, वाकडी, राखेने माखलेली आणि भयंकर रूपाची.
प्रणिपत्याग्रतः स्थित्वा सह देवैः पितामहः । उवाच देवदेवेशं पश्यावस्थां दिवौकसाम्
सर्व देवांसह ब्रह्मदेव पुढे जाऊन वंदन करून उभा राहिला आणि देवाधिदेवाला म्हणाला, 'स्वर्गातील लोकांची अवस्था पाहा.'