विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् । रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः
विद्युनमालीपासून तीन मोठे पुत्र झाले: रावण, कुंभकर्ण आणि पुण्यवान विभीषण.
राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते
राक्षसीच्या पोटी, संध्याकाळच्या वेळी जन्मल्यामुळे, त्यातील दोघांची बुद्धी अधर्मात पारंगत झाली, हे महाबुद्धिमान.
एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना
एकदा, सोन्याने सजवलेल्या आणि घंटांच्या माळांनी अलंकृत अशा सुंदर पुष्पक विमानात,
आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः । स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः
तो आपल्या पालकांना भेटायला गेला, तेजस्वी दिसत होता, आपल्या सेवकांनी स्तुती केली जात होती आणि विविध रत्नांनी सजलेला होता.
आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः । हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः
आपल्या आईवडिलांच्या पायांवर पडून, तो मुलगा बराच वेळ तिथेच राहिला. त्याच्या मनात आनंदाचा भर ओसंडून वाहत होता, आणि त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते.
उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः । यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ
तो म्हणाला, "आजचा दिवस माझ्यासाठी खरोखरच शुभ आहे, मोठ्या भाग्याचं फळ मिळालं आहे, कारण मला तुमचे पावन पाय पाहायला मिळाले, हेच मोठं पुण्य आहे."
इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् । पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः
अशा सुंदर स्तुतीच्या शब्दांनी त्यांना गौरवून, तो आपल्या घरी गेला. आणि त्याचे आईवडीलही मुलावरच्या प्रेमामुळे आनंदित झाले.
तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् । कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः
त्याला पाहून, बुद्धिमान रावणाने आपल्या आईला विचारले, "हा कोण आहे—देव, यक्ष, की उत्तम पुरुष?"
योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः । महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः
"जो माझ्या वडिलांच्या पायांची भक्तीपूर्वक सेवा करून, पुन्हा आपल्या लोकांसह निघून गेला, असा हा मोठ्या भाग्याचा खजिना कोण आहे?"
केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् । उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम्
"कोणत्या तपामुळे हे वाऱ्यासारखे वेगवान विमान मिळाले—हे सुंदर बागा, उद्याने आणि आनंदासाठीचे उत्तम स्थान?"
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा । उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी
शेष म्हणाला: हे ऐकून, आई रागाने व्याकुळ झाली आणि मनात खिन्नता घेऊन, डोळ्यांत थोडा बदल दिसत असताना, तिने आपल्या मुलाला सांगितले.
रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् । एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम्
"रे मुला, माझे शब्द ऐक, यात खूप शिकवण आहे. त्याचा जन्म, कर्म वगैरे गोष्टी फार विचार करण्यासारख्या आहेत."
सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत्
"माझ्या सौतिने गर्भात असतानाच त्याचे भाग्य ठरले, ज्यामुळे त्याच्या आईचं पवित्र घराणं मोठ्या प्रमाणात उजळून निघालं."
त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः । यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम्
"पण तू, माझ्या पोटी जन्मलेला, एक कीटक आहेस, पापी आहेस, फक्त स्वतःचं पोट भरणारा आहेस; जसं गाढवाला आपला ओझं कळतं, पण त्याची किंमत कळत नाही."
तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् । सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः
"तसंच तुला अज्ञानाचं रूप दिसतं, तू फक्त झोप, आसन आणि भोग यांचा उपभोग घेतोस; झोपेतच कुठेतरी पडून राहिलास—हेच तुझं मूळ आहे."
अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा । लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः
"त्याने केलेल्या तपामुळे, ज्याने शंकराला प्रसन्न केले, लंकेतला निवास, मनासारखं वेगवान विमान आणि राज्याची संपत्ती मिळाली."
सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया । यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम्
"त्याची आई खरंच धन्य आहे, भाग्यवान आहे, आणि मोठ्या उदयाची आहे, जिने आपल्या मुलाच्या गुणांनी मोठं स्थान मिळवलं आहे."
इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः । रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति
आईने रागाने बोललेली ही कठोर वाक्ये ऐकून, त्या दुर्जन पण श्रेष्ठ मुलाने मनात राग धरला आणि तपासाठी ठाम निश्चय करून, पुन्हा तिला उत्तर दिलं.
रावण उवाच। जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम्
रावण म्हणाला: "आई, माझे गर्वाने भरलेले शब्द ऐक. आम्ही तिघे पुत्र तुझेच आहोत, आणि तूच खऱ्या अर्थाने रत्नांची आई आहेस."
कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः । कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम्
"तो कीटक कोण, तो धनद कोण? त्याचं तप किती थोडं! त्याचा काळ काय? पण त्या राज्याभोवती फार थोडे सेवक आहेत."
मातः शृणु ममोत्साहात्प्रतिज्ञां करुणान्विते । न केनापि कृतां कर्त्रा महाभाग्ये हि कैकसि
"आई, माझ्या उत्साहाने केलेली प्रतिज्ञा ऐक, करुणामयी. अशी प्रतिज्ञा आजवर कुणीच केली नाही, हे भाग्यवती कैकसी."
यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै । तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः
"जर मी कठोर तप करून, ब्रह्मदेवाला प्रसन्न करणारी कृत्ये करून, हे सगळं जग आपल्या अधीन केलं—"
अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः । चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम
अन्न आणि पाणी समोर असताना, मी कधी झोप किंवा खेळ यांना दूर सारले, तर त्या वेळी माझ्यावर पितृलोकाचा नाश करण्याचे पाप येवो.
कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः । रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम्
कुंभकर्णानेही, विभीषणासोबत, आपल्या भावाला रावणाला निरोप दिला आणि मग तो डोंगरातील जंगलात गेला.
अगस्त्य उवाच। अथोग्रं स तपो दैत्यो दशवर्षसहस्रकम् । चकार भानुमक्ष्णा च पश्यन्नूर्ध्वपदे स्थितः
अगस्त्य म्हणाले: मग त्या भयंकर दैत्याने दहा हजार वर्षे कठोर तप केले, तो अंगठ्यांवर उभा राहून, डोळे न हलवता सूर्याकडे पाहत होता.
कुंभकर्णोऽपि कृतवांस्तपः परमदुश्चरम् । विभीषणस्तु धर्मात्मा चचार परमं तपः
कुंभकर्णानेही अत्यंत कठीण तप केले, आणि धर्मशील विभीषणानेही उत्तम तप केले.
तदा प्रसन्नो भगवान्देवदेवः प्रजापतिः । देवदानवयक्षादि मुकुटैः परिसेवितः
तेव्हा देव, दैत्य, यक्ष आणि इतर मुकुटधारींच्या सेवेत असलेले, देवांचा आणि सृष्टीचा स्वामी प्रसन्न झाला.
ददौ राज्यं च सुमहद्भुवनत्रयभास्वरम् । वपुश्च कृतवान्रम्यं देवदानवसेवितम्
त्याने तीनही लोकांवर तेजस्वी असे मोठे राज्य दिले आणि देव-दैत्यांच्या सेवेत रम्य असे रूपही दिले.
तदा संतापितो भ्राता धनदो धर्मबुद्धिमान् । विमानं तु ततो नीतं लंका च नगरी हठात्
मग त्याचा भाऊ कुबेर, धर्मबुद्धी असलेला, दुःखाने व्याकुळ झाला आणि त्याचे विमान व लंका नगरी जबरदस्तीने हिरावून घेतली गेली.
भुवनं तापितं सर्वं देवाश्चैव दिवो गताः । हतवान्ब्राह्मणकुलं मुनीनां मूलकृंतनः
संपूर्ण जग त्रस्त झाले आणि देव स्वर्गात गेले; त्याने ब्राह्मणांची कुटुंबे नष्ट केली आणि ऋषींचे मूळच उखडून टाकले.