राम त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं वै दुष्कृतं किल । संपूर्णो मे मनःकोश आनंदेन सुरोत्तम
राम, आज तुमचं दर्शन झाल्यामुळे माझे सर्व पाप नष्ट झाले; माझं मन आनंदाने भरून गेलं आहे, हे देवश्रेष्ठ.
इत्युक्त्वा स बभूवाशु तूष्णीं कुंभसमुद्भवः । रामसंदर्शनाह्लादविह्वलीकृतमानसः
असं म्हणून, कुंभातून जन्मलेला तो ऋषी ताबडतोब शांत झाला, रामाच्या दर्शनाने त्याचं मन आनंदाने भरून गेलं होतं.
रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनिं ज्ञानविशारदम् । लोकातीतं भवद्भावि सर्वं जानासि सर्वतः
रामाने पुन्हा त्या ज्ञानी ऋषीला विचारले: तुम्ही जगाच्या पलीकडचं, भविष्यातील आणि सर्वकाही जाणता.
मुने कथय मे सर्वं पृच्छतो हि सुविस्तरम् । कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः
मुनिवर, मी विचारतो आहे, म्हणून कृपया मला सर्व तपशील सांगाः मी ज्याला मारलं, तो रावण कोण होता, जो देवांचा शत्रू होता?
कुंभकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिर्वै दुरात्मनः । देवो दैत्यः पिशाचो वा राक्षसो वा महामुने
आणि हा कुंभकर्ण कोण आहे? या दुष्टाचा जन्म कुठल्या कुळात झाला? तो देव आहे का, दैत्य आहे का, पिशाच्च आहे का, की राक्षस आहे, हे महर्षे?
सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ सर्वं जानासि विस्तरात् । अतः कथय मे सर्वं कृपां कृत्वा ममोपरि
सर्वज्ञा, तुम्ही सर्व काही तपशीलाने जाणता, म्हणून माझ्यावर कृपा करून मला सर्व काही सांगा.
इति श्रुत्वा ततो वाक्यं कुंभजन्मा तपोनिधिः । यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रचक्रमे
हे ऐकल्यावर, कुंभातून जन्मलेला आणि तपश्चर्येचा खजिना असलेला ऋषी, रघुकुलातील राजाने विचारलेले सांगायला लागला.
राजन्सृष्टिकरो ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् । ततस्तु विश्रवा जज्ञे वेदविद्याविशारदः
राजा, सृष्टी करणारा ब्रह्मा यांचा पुत्र पुलस्त्य झाला; त्यानंतर वेदविद्येत पारंगत असा विश्व्रवा जन्मला.
तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यचरित्रभृत् । एका मंदाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता
त्याला दोन पत्नी होत्या, दोघीही पतिव्रता होत्या; एकीचं नाव मंदाकिनी, दुसरीचं नाव कैकसी असं होतं.
पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् । योऽसौ शिवप्रसादेन लंकावासमचीकरत्
पहिल्या पत्नीपासून धनाचा अधिपती कुबेर जन्मला, जो लोकपाल आहे आणि शंकराच्या कृपेने लंकेत राहू लागला.
विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् । रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः
विद्युनमालीपासून तीन मोठे पुत्र झाले: रावण, कुंभकर्ण आणि पुण्यवान विभीषण.
राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते
राक्षसीच्या पोटी, संध्याकाळच्या वेळी जन्मल्यामुळे, त्यातील दोघांची बुद्धी अधर्मात पारंगत झाली, हे महाबुद्धिमान.
एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना
एकदा, सोन्याने सजवलेल्या आणि घंटांच्या माळांनी अलंकृत अशा सुंदर पुष्पक विमानात,
आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः । स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः
तो आपल्या पालकांना भेटायला गेला, तेजस्वी दिसत होता, आपल्या सेवकांनी स्तुती केली जात होती आणि विविध रत्नांनी सजलेला होता.
आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः । हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः
आपल्या आईवडिलांच्या पायांवर पडून, तो मुलगा बराच वेळ तिथेच राहिला. त्याच्या मनात आनंदाचा भर ओसंडून वाहत होता, आणि त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते.
उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः । यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ
तो म्हणाला, "आजचा दिवस माझ्यासाठी खरोखरच शुभ आहे, मोठ्या भाग्याचं फळ मिळालं आहे, कारण मला तुमचे पावन पाय पाहायला मिळाले, हेच मोठं पुण्य आहे."
इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् । पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः
अशा सुंदर स्तुतीच्या शब्दांनी त्यांना गौरवून, तो आपल्या घरी गेला. आणि त्याचे आईवडीलही मुलावरच्या प्रेमामुळे आनंदित झाले.
तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् । कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः
त्याला पाहून, बुद्धिमान रावणाने आपल्या आईला विचारले, "हा कोण आहे—देव, यक्ष, की उत्तम पुरुष?"
योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः । महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः
"जो माझ्या वडिलांच्या पायांची भक्तीपूर्वक सेवा करून, पुन्हा आपल्या लोकांसह निघून गेला, असा हा मोठ्या भाग्याचा खजिना कोण आहे?"
केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् । उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम्
"कोणत्या तपामुळे हे वाऱ्यासारखे वेगवान विमान मिळाले—हे सुंदर बागा, उद्याने आणि आनंदासाठीचे उत्तम स्थान?"
शेष उवाच। इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा । उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी
शेष म्हणाला: हे ऐकून, आई रागाने व्याकुळ झाली आणि मनात खिन्नता घेऊन, डोळ्यांत थोडा बदल दिसत असताना, तिने आपल्या मुलाला सांगितले.
रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् । एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम्
"रे मुला, माझे शब्द ऐक, यात खूप शिकवण आहे. त्याचा जन्म, कर्म वगैरे गोष्टी फार विचार करण्यासारख्या आहेत."
सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत्
"माझ्या सौतिने गर्भात असतानाच त्याचे भाग्य ठरले, ज्यामुळे त्याच्या आईचं पवित्र घराणं मोठ्या प्रमाणात उजळून निघालं."
त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः । यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम्
"पण तू, माझ्या पोटी जन्मलेला, एक कीटक आहेस, पापी आहेस, फक्त स्वतःचं पोट भरणारा आहेस; जसं गाढवाला आपला ओझं कळतं, पण त्याची किंमत कळत नाही."
तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् । सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः
"तसंच तुला अज्ञानाचं रूप दिसतं, तू फक्त झोप, आसन आणि भोग यांचा उपभोग घेतोस; झोपेतच कुठेतरी पडून राहिलास—हेच तुझं मूळ आहे."
अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा । लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः
"त्याने केलेल्या तपामुळे, ज्याने शंकराला प्रसन्न केले, लंकेतला निवास, मनासारखं वेगवान विमान आणि राज्याची संपत्ती मिळाली."
सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया । यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम्
"त्याची आई खरंच धन्य आहे, भाग्यवान आहे, आणि मोठ्या उदयाची आहे, जिने आपल्या मुलाच्या गुणांनी मोठं स्थान मिळवलं आहे."
इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः । रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति
आईने रागाने बोललेली ही कठोर वाक्ये ऐकून, त्या दुर्जन पण श्रेष्ठ मुलाने मनात राग धरला आणि तपासाठी ठाम निश्चय करून, पुन्हा तिला उत्तर दिलं.
रावण उवाच। जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम्
रावण म्हणाला: "आई, माझे गर्वाने भरलेले शब्द ऐक. आम्ही तिघे पुत्र तुझेच आहोत, आणि तूच खऱ्या अर्थाने रत्नांची आई आहेस."
कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः । कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम्
"तो कीटक कोण, तो धनद कोण? त्याचं तप किती थोडं! त्याचा काळ काय? पण त्या राज्याभोवती फार थोडे सेवक आहेत."