स्वागतेन सुसंभाव्य पप्रच्छ तमनामयम् । सुखोपविष्टं विश्रांतं बभाषे रघुनंदनः
त्याचे मनापासून स्वागत करून, त्याची कुशलता विचारली; ऋषी आरामात बसला असताना, रघुनंदनाने बोलायला सुरुवात केली.
शेष उवाच। इत्थं स्वागतसंतुष्टं ब्रह्मचर्यतपोनिधिम् । उवाच मतिमान्वीरः सर्वलोकगुरुर्मुनिम्
शेष म्हणाला: अशा प्रकारे, स्वागताने संतुष्ट झालेल्या, ब्रह्मचर्य व तपाचा खजिना असलेल्या त्या ऋषीला, सर्व लोकांचा गुरु असलेल्या बुद्धिमान वीराने विचारले.
स्वागतं ते महाभाग कुंभयोने तपोनिधे । त्वद्दर्शनेन सर्वे वै पाविताः सकुटुंबकाः
तुला स्वागत आहे, महाभाग कुंभयोनि, तपाचा खजिना; तुझ्या दर्शनाने सर्वजण, त्यांच्या कुटुंबांसह, पावन झाले.
कच्चिन्मतिस्ते वेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते । त्वत्तपोविघ्नकर्ता वै नास्ति भूमंडले क्वचित्
तुझे मन वेदांत आणि शास्त्रांत रमते ना? तुझ्या तपाला पृथ्वीवर कुठेही कोणी विघ्न आणू शकत नाही.
लोपामुद्रा महाभाग या च ते धर्मचारिणी । यस्याः पतिव्रता धर्मात्सर्वं भवति शोभनम्
महाभाग लोपाामुद्रा, तुझी धर्मनिष्ठ पत्नी, जिने पतीव्रतेमुळे सर्व काही धर्माने मंगल होते.
अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे । अलोलुपस्य किं कार्यं करवाणि मुनीश्वर
महाभाग, धर्ममूर्ती, कृपाळू, मला सांग, या लोभ नसलेल्या ऋषीसाठी मी काय करावे?
त्वत्तपोयोगतः सर्वं भवति स्वेच्छया बहु । तथापि मयि कृत्वैव कृपां शंश मुनीश्वरः
तुमच्या तपश्चर्येच्या आणि योगाच्या सामर्थ्याने सर्व काही तुमच्या इच्छेनुसार घडते; तरीही, हे मुनिश्रेष्ठ, माझ्यावर कृपा करा.
शेष उवाच। इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता । उवाच रामं लोकेशं विनीततरभाषया
शेष म्हणाला: जगाच्या गुरूंनी, त्या बुद्धिमान राजाधिराजाने असे म्हटल्यावर, जगाचा स्वामी रामाला अतिशय नम्रतेने उत्तर दिले.
अगस्त्य उवाच। स्वामिंस्तव सुदुर्दर्शं दर्शनं दैवतैरपि । मत्वा समागतं विद्धि राजराज कृपानिधे
अगस्त्य म्हणाले: स्वामी, तुमचं दर्शन दैवतांनाही फार दुर्मिळ आहे; राजाधिराज, तुमच्या अमाप कृपेने मी इथे आलो आहे, हे जाणून घ्या.
हतस्त्वया रावणाख्यस्त्वसुरो लोककंटकः । दिष्ट्याद्य देवाः सुखिनो दिष्ट्या राजा बिभीषणः
रावण नावाचा, जगाला त्रास देणारा असुर, तुमच्यामुळे मारला गेला आहे; या भाग्याने देवता आनंदी झाले आहेत आणि या भाग्याने विभीषण राजा झाला आहे.
राम त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं वै दुष्कृतं किल । संपूर्णो मे मनःकोश आनंदेन सुरोत्तम
राम, आज तुमचं दर्शन झाल्यामुळे माझे सर्व पाप नष्ट झाले; माझं मन आनंदाने भरून गेलं आहे, हे देवश्रेष्ठ.
इत्युक्त्वा स बभूवाशु तूष्णीं कुंभसमुद्भवः । रामसंदर्शनाह्लादविह्वलीकृतमानसः
असं म्हणून, कुंभातून जन्मलेला तो ऋषी ताबडतोब शांत झाला, रामाच्या दर्शनाने त्याचं मन आनंदाने भरून गेलं होतं.
रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनिं ज्ञानविशारदम् । लोकातीतं भवद्भावि सर्वं जानासि सर्वतः
रामाने पुन्हा त्या ज्ञानी ऋषीला विचारले: तुम्ही जगाच्या पलीकडचं, भविष्यातील आणि सर्वकाही जाणता.
मुने कथय मे सर्वं पृच्छतो हि सुविस्तरम् । कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः
मुनिवर, मी विचारतो आहे, म्हणून कृपया मला सर्व तपशील सांगाः मी ज्याला मारलं, तो रावण कोण होता, जो देवांचा शत्रू होता?
कुंभकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिर्वै दुरात्मनः । देवो दैत्यः पिशाचो वा राक्षसो वा महामुने
आणि हा कुंभकर्ण कोण आहे? या दुष्टाचा जन्म कुठल्या कुळात झाला? तो देव आहे का, दैत्य आहे का, पिशाच्च आहे का, की राक्षस आहे, हे महर्षे?
सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ सर्वं जानासि विस्तरात् । अतः कथय मे सर्वं कृपां कृत्वा ममोपरि
सर्वज्ञा, तुम्ही सर्व काही तपशीलाने जाणता, म्हणून माझ्यावर कृपा करून मला सर्व काही सांगा.
इति श्रुत्वा ततो वाक्यं कुंभजन्मा तपोनिधिः । यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रचक्रमे
हे ऐकल्यावर, कुंभातून जन्मलेला आणि तपश्चर्येचा खजिना असलेला ऋषी, रघुकुलातील राजाने विचारलेले सांगायला लागला.
राजन्सृष्टिकरो ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् । ततस्तु विश्रवा जज्ञे वेदविद्याविशारदः
राजा, सृष्टी करणारा ब्रह्मा यांचा पुत्र पुलस्त्य झाला; त्यानंतर वेदविद्येत पारंगत असा विश्व्रवा जन्मला.
तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यचरित्रभृत् । एका मंदाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता
त्याला दोन पत्नी होत्या, दोघीही पतिव्रता होत्या; एकीचं नाव मंदाकिनी, दुसरीचं नाव कैकसी असं होतं.
पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् । योऽसौ शिवप्रसादेन लंकावासमचीकरत्
पहिल्या पत्नीपासून धनाचा अधिपती कुबेर जन्मला, जो लोकपाल आहे आणि शंकराच्या कृपेने लंकेत राहू लागला.
विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् । रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः
विद्युनमालीपासून तीन मोठे पुत्र झाले: रावण, कुंभकर्ण आणि पुण्यवान विभीषण.
राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते
राक्षसीच्या पोटी, संध्याकाळच्या वेळी जन्मल्यामुळे, त्यातील दोघांची बुद्धी अधर्मात पारंगत झाली, हे महाबुद्धिमान.
एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना
एकदा, सोन्याने सजवलेल्या आणि घंटांच्या माळांनी अलंकृत अशा सुंदर पुष्पक विमानात,
आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः । स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः
तो आपल्या पालकांना भेटायला गेला, तेजस्वी दिसत होता, आपल्या सेवकांनी स्तुती केली जात होती आणि विविध रत्नांनी सजलेला होता.
आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः । हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः
आपल्या आईवडिलांच्या पायांवर पडून, तो मुलगा बराच वेळ तिथेच राहिला. त्याच्या मनात आनंदाचा भर ओसंडून वाहत होता, आणि त्याच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले होते.
उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः । यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ
तो म्हणाला, "आजचा दिवस माझ्यासाठी खरोखरच शुभ आहे, मोठ्या भाग्याचं फळ मिळालं आहे, कारण मला तुमचे पावन पाय पाहायला मिळाले, हेच मोठं पुण्य आहे."
इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् । पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः
अशा सुंदर स्तुतीच्या शब्दांनी त्यांना गौरवून, तो आपल्या घरी गेला. आणि त्याचे आईवडीलही मुलावरच्या प्रेमामुळे आनंदित झाले.
तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् । कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः
त्याला पाहून, बुद्धिमान रावणाने आपल्या आईला विचारले, "हा कोण आहे—देव, यक्ष, की उत्तम पुरुष?"
योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः । महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः
"जो माझ्या वडिलांच्या पायांची भक्तीपूर्वक सेवा करून, पुन्हा आपल्या लोकांसह निघून गेला, असा हा मोठ्या भाग्याचा खजिना कोण आहे?"
केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् । उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम्
"कोणत्या तपामुळे हे वाऱ्यासारखे वेगवान विमान मिळाले—हे सुंदर बागा, उद्याने आणि आनंदासाठीचे उत्तम स्थान?"