सुदेशं सुप्रजं स्वस्थं सुतृणं बहुगोधनम् । देवतायतनानां च राजिभिः परिराजितम्
ती भूमी उत्तम, लोक निरोगी, गवत सुंदर, गायी भरपूर आणि देवालयांच्या रांगांनी वेढलेली होती.
सुपूर्णा यत्र वै ग्रामाः सुवित्तर्द्धिविराजिताः । सुपुष्पकृत्रिमोद्यानाः सुस्वादुफलपादपाः
तेथे गावं नेहमी भरलेली, संपत्तीने उजळलेली, सुंदर बागा आणि गोड फळांची झाडे होती.
सपद्मिनीककासारा यत्र राजंति भूमयः । सदंभा निम्नगा यत्र न यत्र जनता क्वचित्
कमळांनी भरलेल्या तलावांनी भूमी उजळली होती; नद्या नेहमी वाहत आणि कुठेही माणसांची कमतरता नव्हती.
कुलान्येव कुलीनानां वर्णानां नाधनानि च । विभ्रमो यत्र नारीषु न विद्वत्सु च कर्हिचित्
श्रेष्ठ घराणी श्रेष्ठच राहिली, कोणताही वर्ग दीन नव्हता; स्त्रियांमध्ये किंवा विद्वानांत कधीच गोंधळ नव्हता.
नद्यः कुटिलगामिन्यो न यत्र विषये प्रजाः । तमोयुक्ताः क्षपा यत्र बहुलेषु न मानवाः
नद्या सरळ वाहत आणि त्या प्रदेशात लोक कधीही अंधारात नव्हते, रात्रीच्या काळोखात कुठेही माणसे नव्हती.
रजोयुजः स्त्रियो यत्र नाधर्मबहुला नराः । धनैरनंधो यत्रास्ति जनो नैव च भोजने
स्त्रिया कधीही वासनेच्या अधीन नव्हत्या, पुरुष अधर्माने व्यापलेले नव्हते; कोणीही धनाने किंवा अन्नाने अंध झाले नव्हते.
अनयः स्यंदनो यत्र न च वैराजपूरुषः । दंडः परशुकुद्दालवालव्यजनराजिषु
तेथे अन्यायकारक रथ नव्हते, ना शत्रुत्व करणारे नोकर; कुऱ्हाड, फावडे, पंखे यांच्या रांगांत शिक्षा होत नसे.
आतपत्रेषु नान्यत्र क्वचित्क्रोधोपरोधजः । अन्यत्राक्षिकवृंदेभ्यः क्वचिन्न परिदेवनम्
छत्राखाली किंवा कुठेही, फक्त पास्यांच्या खेळातच राग किंवा अडथळा दिसे; कुठेही शोक नव्हता.
आक्षिका एव दृश्यंते यत्र पाशकपाणयः । जाड्यवार्ता जलेष्वेव स्त्रीमध्या एव दुर्बलाः
ज्यांच्या हातात पासे असतात, तेच पासे खेळणारे दिसतात; जडपणा पाण्यातच आढळतो; आणि स्त्रियांमध्येच दुर्बलता असते.
कठोरहृदया यत्र सीमंतिन्यो न मानवाः । औषधेष्वेव यत्रास्ति कुष्ठयोगो न मानवे
ज्या ठिकाणी स्त्रिया कठोर हृदयाच्या असतात, तिथे त्या माणूस नसतात; कुष्ठरोग औषधांमध्येच असतो, माणसांमध्ये नाही.
वेधो यत्र सुरत्नेषु शूलं मूर्तिकरेषु वै । कंपः सात्विकभावोत्थो न भयात्क्वापि कस्यचित्
रत्नांमध्ये दोष, मूर्तीमध्ये वेदना, आणि शुद्ध भावनेतून निर्माण होणारे थरथर — हे कुठेही, कोणातही भीतीमुळे होत नाही.
संज्वरः कामजो यत्र दारिद्र्यकलुषस्य च । दुर्ल्लभत्वं सदैवस्य सुकृतेन च वस्तुनः
जिथे कामामुळे किंवा दारिद्र्याच्या अशुद्धतेमुळे ताप येतो, आणि चांगली गोष्ट मिळवणे नेहमीच कठीण असते.
इभा एव प्रमत्ता वै युद्धे वीच्यो जलाशये । दानहानिर्गजेष्वेव तीक्ष्णा एव हि कंटकाः
युद्धात फक्त हत्तीच बेफिकीर असतात; पाण्यातच लाटा असतात; दानाची हानी हत्तीमध्येच होते; काटे नेहमीच तीक्ष्ण असतात.
बाणेषु गुणविश्लेषो बंधोक्तिः पुस्तके दृढा । स्नेहत्यागः खलेष्वेव न च वै स्वजने जने
बाणात दोऱ्याचा तुटावाच असतो; बंधनाची गोष्ट पुस्तकातच ठाम असते; आणि आपुलकीचा त्याग फक्त वाईट लोकांतच असतो, आपल्या माणसांत कधीच नाही.
तं देशं पालयामास लालयँल्लालिताः प्रजाः । धर्मं संस्थापयन्देशे दुष्टे दंडधरोपमः
त्याने त्या देशावर राज्य केले, प्रजेला प्रेमाने जपले; देशात धर्म प्रस्थापित केला, आणि वाईट लोकांत दंडधारीसारखा वागला.
एवं पालयतो देशं धर्मेण धरणीतलम् । सहस्रं च व्यतीयुर्वै वर्षाण्येकादश प्रभोः
असा धर्माने भूमीचे पालन करताना त्या प्रभूचे एक हजार अकरा वर्षे गेले.
तत्र नीचजनाच्छ्रुत्वा सीताया अपमानताम् । स्वां च निंदां रजकतस्तां तत्याज रघूद्वहः
तेथे एका नीच माणसाकडून सीतेचा अपमान आणि एका धोब्याकडून स्वतःची निंदा ऐकून, रघुवंशातील राजाने तिला सोडले.
पृथ्वीं पालयमानस्य धर्मेण नृपतेस्तदा । सीतां विरहितामेकां निदेशेन सुरक्षिताम्
त्या वेळी, राजा धर्माने पृथ्वीचे पालन करत असताना, सीता एकटी राहून आज्ञेने सुरक्षित ठेवली गेली.
कदाचित्संसदो मध्ये ह्यासीनस्य महामतेः । आजगाम मुनिश्रेष्ठः कुंभोत्पत्तिर्मुनिर्महान्
कधीतरी सभेमध्ये बसलेल्या त्या बुद्धिमान राजाजवळ, कुंभातून जन्मलेला श्रेष्ठ ऋषी आला.
गृहीत्वार्घ्यं समुत्तस्थौ वसिष्ठेन समन्वितः । जनताभिर्महाराजो वार्धिशोषकमागतम्
अर्घ्य घेऊन, वसिष्ठांसह तो उभा राहिला; महाराजाने, लोकांनी वेढलेल्या, समुद्र आटवणाऱ्या त्या ऋषीचे स्वागत केले.
स्वागतेन सुसंभाव्य पप्रच्छ तमनामयम् । सुखोपविष्टं विश्रांतं बभाषे रघुनंदनः
त्याचे मनापासून स्वागत करून, त्याची कुशलता विचारली; ऋषी आरामात बसला असताना, रघुनंदनाने बोलायला सुरुवात केली.
शेष उवाच। इत्थं स्वागतसंतुष्टं ब्रह्मचर्यतपोनिधिम् । उवाच मतिमान्वीरः सर्वलोकगुरुर्मुनिम्
शेष म्हणाला: अशा प्रकारे, स्वागताने संतुष्ट झालेल्या, ब्रह्मचर्य व तपाचा खजिना असलेल्या त्या ऋषीला, सर्व लोकांचा गुरु असलेल्या बुद्धिमान वीराने विचारले.
स्वागतं ते महाभाग कुंभयोने तपोनिधे । त्वद्दर्शनेन सर्वे वै पाविताः सकुटुंबकाः
तुला स्वागत आहे, महाभाग कुंभयोनि, तपाचा खजिना; तुझ्या दर्शनाने सर्वजण, त्यांच्या कुटुंबांसह, पावन झाले.
कच्चिन्मतिस्ते वेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते । त्वत्तपोविघ्नकर्ता वै नास्ति भूमंडले क्वचित्
तुझे मन वेदांत आणि शास्त्रांत रमते ना? तुझ्या तपाला पृथ्वीवर कुठेही कोणी विघ्न आणू शकत नाही.
लोपामुद्रा महाभाग या च ते धर्मचारिणी । यस्याः पतिव्रता धर्मात्सर्वं भवति शोभनम्
महाभाग लोपाामुद्रा, तुझी धर्मनिष्ठ पत्नी, जिने पतीव्रतेमुळे सर्व काही धर्माने मंगल होते.
अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे । अलोलुपस्य किं कार्यं करवाणि मुनीश्वर
महाभाग, धर्ममूर्ती, कृपाळू, मला सांग, या लोभ नसलेल्या ऋषीसाठी मी काय करावे?
त्वत्तपोयोगतः सर्वं भवति स्वेच्छया बहु । तथापि मयि कृत्वैव कृपां शंश मुनीश्वरः
तुमच्या तपश्चर्येच्या आणि योगाच्या सामर्थ्याने सर्व काही तुमच्या इच्छेनुसार घडते; तरीही, हे मुनिश्रेष्ठ, माझ्यावर कृपा करा.
शेष उवाच। इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता । उवाच रामं लोकेशं विनीततरभाषया
शेष म्हणाला: जगाच्या गुरूंनी, त्या बुद्धिमान राजाधिराजाने असे म्हटल्यावर, जगाचा स्वामी रामाला अतिशय नम्रतेने उत्तर दिले.
अगस्त्य उवाच। स्वामिंस्तव सुदुर्दर्शं दर्शनं दैवतैरपि । मत्वा समागतं विद्धि राजराज कृपानिधे
अगस्त्य म्हणाले: स्वामी, तुमचं दर्शन दैवतांनाही फार दुर्मिळ आहे; राजाधिराज, तुमच्या अमाप कृपेने मी इथे आलो आहे, हे जाणून घ्या.
हतस्त्वया रावणाख्यस्त्वसुरो लोककंटकः । दिष्ट्याद्य देवाः सुखिनो दिष्ट्या राजा बिभीषणः
रावण नावाचा, जगाला त्रास देणारा असुर, तुमच्यामुळे मारला गेला आहे; या भाग्याने देवता आनंदी झाले आहेत आणि या भाग्याने विभीषण राजा झाला आहे.