कथं जहर्ष किमभूत्कीदृशं तत्र चिह्नितम् । रामचंद्रस्य संदेशहर्तारं किमुवाच सा
ती कशी आनंदली? काय घडलं? कोणती चिन्हं दिसली? रामचंद्राचा संदेश आणणाऱ्या दूताला तिने काय सांगितलं?
एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् । यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः
माझा हा शंका दूर कर आणि तुझ्या कृपेने रघुनाथाच्या गुणांची सविस्तर कथा मला ऐकव.
शेष उवाच । साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत । तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल
शेष म्हणाले: भाग्यवान, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत. आता मी जे सांगतो ते लक्ष देऊन ऐक.
सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् । पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला
ती दूताच्या ओठांवरून पडणाऱ्या रामाच्या आगमनाच्या अमृतासारख्या बातम्या पुन्हा पुन्हा ऐकत होती आणि ऐकता ऐकता तिचं अंग थरथरू लागलं, ती स्तब्ध झाली.
किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः । ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः
"हे माझ्या गोंधळलेल्या मनाला स्वप्न वाटतंय का, की हे शब्द मला फसवण्यासाठी आहेत? मी इतकी दुर्दैवी, पुन्हा रामाचं दर्शन कसं घेऊ शकते?"
बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः । केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः
"खूप तप करून मी हा मुलगा मिळवला, पण माझ्या कुठल्या तरी पापामुळे तो पुन्हा माझ्यापासून दूर गेला."
सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम्
"सुमंत्र सुखरूप आहे ना? राम, सीता आणि लक्ष्मण सगळे बरे आहेत ना? तो वीर, जो आता वनात आहे, मला — या दुःखी आईला — कसा आठवतो असेल?"
इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता । न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता । सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम्
रघुनाथाची आठवण काढत ती मोठ्याने रडू लागली, स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या भावना सांगू शकली नाही, गोंधळली होती; आणि सुमुखाने आईला इतकी दुःखी पाहिलं—
वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः । उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः
त्याने उत्तम वस्त्रांनी तिला वाऱ्यावर घातलं, तिला शुद्धी आली; मग तो पुन्हा पुन्हा आईला गोड आणि आनंददायक शब्द सांगू लागला.
रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः । मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम्
रघुनाथाच्या परत येण्याची आठवण करून देत त्याने तिला पुन्हा आनंदित केलं: "आई, लक्ष्मणासह रघुनाथ घरी परत आला आहे हे जाणून घे."
सीतया सहितं पश्य चाशीर्भिरभियुंक्ष्व च । इति तथ्यं वचः श्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम्
"सीतेसह त्याला पाहा आणि त्याला आशीर्वाद दे." सुमुखाने सांगितलेली ही खरी गोष्ट ऐकून—
यादृशं हर्षमापेदे तादृशं वेद्म्यहं नहि । उत्थाय चाजिरे प्राप्ता रोमांचिततनूरुहा
"तिला जो आनंद झाला, तसा मला कधीच झाला नाही." ती उठून अंगणात आली, तिच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.
हर्षविह्वलितांग्यश्रु मुंचंती राममैक्षत । तावत्स रामो राजेंद्रो नरयानमधिश्रितः
आनंदाने थरथरलेलं शरीर, डोळ्यातून अश्रू वाहत ती रामाकडे पाहत होती; त्याच वेळी राजा राम राजाच्या रथावर बसला होता.
प्राप्तः स्वमातुर्भवनं कैकेय्याः सुनयः पुरः । कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम्
तो आपल्या आईच्या घरात गेला, कैकेयीच्या शहाण्या सल्ल्याने पुढे; आणि कैकेयी स्वतः, लाजेने झुकलेली, रामासमोर उभी राहिली.
नोवाच किंचिन्महतीं चिंतां प्राप्तवती मुहुः । सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम्
ती काहीच बोलली नाही, पुन्हा पुन्हा मोठ्या चिंता घेऊन बसली; सूर्यवंशाचा ध्वज राम, आईला लाजलेली पाहून—
उवाच सांत्वयंस्तां च वाक्यैर्विनयमिश्रितैः । श्रीराम उवाच। मातर्मया वनं गत्वा सर्वमाचरितं तथा
तिला नम्र आणि प्रेमळ शब्दांनी धीर देत म्हणाला: श्रीराम म्हणाले: "आई, मी वनात जाऊन सर्व काही तसंच केलं आहे."
अधुना करवै किं वा त्वदाज्ञातो जनन्यहो । मया न्यूनं कृतं नास्ति कथं मां नेक्ष्यसे पुनः
आई, आता तुझ्या आज्ञेशिवाय मी काय करू? अहो, मी काहीही चूक केलेली नाही; मग तू मला पुन्हा का पाहणार नाहीस?
आशीर्भिरभिनंद्यैनं भरतं मां च वीक्षय । इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रवदनानघ
भरताला आशीर्वाद दे आणि मलाही एकदा पाहा, असे मी सांगितल्यावर, ती निष्पाप माता नम्रपणे मान खाली घालून बसली.
शनैः शनैः प्रत्युवाच राम गच्छ स्वमालयम् । रामोऽपि श्रुत्वा वचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः
ती हळूवारपणे म्हणाली, 'राम, आता आपल्या घरी जा.' आईचे हे शब्द ऐकून पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम
नमस्कृत्य ययौ गेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः । सुमित्रा पुत्रसहितं रामं दृष्ट्वा महामनाः
नमस्कार करून सुमित्रेच्या घरी गेला, तो करुणेचा सागर होता. सुमित्रा, उत्तम बुद्धीची, आपल्या मुलासह रामाला पाहून
चिरंजीव चिरंजीव ह्याशीर्भिरिति चाभ्यधात् । मातुश्च रामभद्रोऽपि चरणौ प्रणिपत्य च
'दीर्घायुषी हो, दीर्घायुषी हो!' असे आशीर्वाद देऊ लागली. रामभद्रानेही आईच्या पायांना वंदन केले.
परिष्वज्य मुदायुक्तो जगाद वचनं पुनः । रत्नगर्भे मम भ्रात्रा केनापि न कृतं तथा
आनंदाने तिला मिठी मारून पुन्हा म्हणाला, 'रत्नासारख्या पोटी जन्मलेल्या माझ्या भावाने माझ्या दुःखावर जसा उपाय केला, तसा दुसऱ्या कोणाचाही नाही.'
यथायमकरोद्धीमान्ममदुःखापनोदनम्
हा बुद्धिमान जसा माझे दुःख दूर करतो, तसा दुसऱ्या कोणाचाही नाही.
रावणेन हृता सीता मया यत्प्राप्यते पुनः । मातस्तत्सर्वमाविद्धि लक्ष्मणस्य विचेष्टितम्
रावणाने सीतेचे अपहरण केले, आणि मी तिला पुन्हा मिळवली. आई, या सगळ्यात लक्ष्मणाने जे काही केले, ते सर्व तू जाण.
दत्तामाशिषमागृह्य शिरसायं सुमित्रया । निजमातुश्च भवनं प्रययौ विबुधैर्वृतः
सुमित्रेचा आशीर्वाद डोक्यावर घेतल्यावर, तो देवांच्या वेढ्यात आपल्या आईच्या घरी गेला.
मातरं वीक्ष्य हृषितां निजदर्शनलालसाम् । स्वयानादवरुह्याशु चरणावग्रहीद्धरिः
आपल्या दर्शनासाठी आसुसलेली, आनंदी आई पाहून, हरिने आपल्या वाहनावरून पटकन उतरून तिच्या पायांना धरले.
माता तद्दर्शनोत्कंठा विह्वलीकृतमानसा । परिष्वज्य परिष्वज्य रामं मुदमवाप सा
आई, रामाच्या दर्शनाच्या उत्कंठेने मन भरून आलेली, त्याला वारंवार मिठी मारून प्रचंड आनंदात न्हालेली.
शरीरे रोमहर्षोऽभूद्गद्गदा वागभूत्तदा । हर्षाश्रूणि तु सोष्णानि प्रवाहं प्रापुरापदात्
तिच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले, बोलताना आवाज थरथरला; आणि आनंदाश्रू डोळ्यातून उष्ण धारा वाहू लागल्या.
जननीं वीक्ष्य विनयी ताटंकद्वयवर्जिताम् । कराकल्प पदाकल्परहितां बिभ्रतीं तनुम्
विनयशील, दोन्ही कानात कुंडले नसलेली, हातपाय अलंकारविरहित, अशी आईची स्थिती रामाने पाहिली.
किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां कृशांगीं तां स शोकभाक् । दुःखस्य समयो नायमिति मत्वा जगाद ताम्
स्वतःच्या दर्शनाने थोडी धाडसी झालेली, पण कृश शरीराची आणि दुःखाने भरलेली आई पाहून, 'हा दुःखाचा प्रसंग नाही,' असे मनात ठेवून रामाने तिला सांगितले.