इति शृण्वञ्छुभां वाचं पौराणां हर्षितांगिनाम् । रामदर्शनसंजात पुलकोद्भेद शोभिनाम्
रामदर्शनाने रोमांचित झालेल्या, आनंदित नगरवासीयांच्या शुभ वाणी ऐकून,
प्रविवेश वरं मार्गं रथ्याचत्वरभूषितम् । चंदनोदकसंसिक्तं पुष्पपल्लवसंयुतम्
त्याने सुंदर रस्ता धरला, जिथे रस्ते आणि चौक सजवले होते, चंदनपाणी शिंपडले होते, फुलं आणि पानांनी सजले होते.
तदा पौरांगनाः काश्चिद्गवाक्षबिलमाश्रिताः । रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अथाब्रुवन्
त्या वेळी काही नगरातील स्त्रिया, खिडकीतून डोकावत, रघुनाथाचं रूप पाहण्याची इच्छा धरून, बोलू लागल्या.
पौरांगना ऊचुः। धन्या अभूवन्बत भिल्लकन्या वनेषु या राममुखारविंदम् । स्वलोचनेंदीवरकैरथापिबन्स्वभाग्यसंजातमहोदया इमाः
नगरातील स्त्रिया म्हणाल्या: धन्य त्या भील कन्या, ज्या वनात राहून, आपल्या कमळासारख्या डोळ्यांनी रामाचं कमळमुख पाहत होत्या, त्यांच्या भाग्यातून असा आनंद मिळाला.
धन्यं मुखं पश्यत वीरधाम्नः श्रीरामदेवस्य सरोजनेत्रम् । यद्दर्शनं धातृमुखाः सुरा अपि प्रापुर्महद्भाग्ययुता वयंत्वहो
पहा, वीरधाम रामदेवाचं कमळासारखं डोळ्यांचं धन्य मुख! ज्याचं दर्शन करून देवताही मोठं भाग्य मिळवलं, आपण किती भाग्यवान!
एतन्मुखं पश्यत चारुहासं किरीटसंशोभिनिजोत्तमांगम् । बंधूकधिक्कारलसच्छविप्रदं दंतच्छदं बिभ्रतमुच्चनासम्
हे मुख पहा, मोहक हास्याने उजळलेलं, मुकुटाने शोभलेलं, बंदूक फुलालाही लाजवेल अशी कांती, चमकदार दात आणि उंच नाक असलेलं.
इति गदितवतीस्ताः स्नेहभारेण रामा नलिनदलसदृक्षैर्नेत्रपातैर्निरीक्ष्य । निखिलगुरुरनूनप्रेमभारं नृलोकं जननिगृहमियेष प्रोषितांगेन हृष्टः
असं बोलून त्या स्त्रिया, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांनी रामाकडे प्रेमाने पाहत, साऱ्या जगात आणि घराघरात अपार प्रेम भरलेलं जाणवत, आनंदाने पुलकित झाल्या.
वात्स्यायन उवाच। भुजगाधीश्वरेशान धराभारधरक्षम । शृण्वेकं संशयं मह्यं कृपया कथयस्व तम्
वात्स्यायन म्हणाले: नागराज, पृथ्वीचा भार वाहणाऱ्या प्रभो, माझा एक प्रश्न आहे, कृपया तो ऐकून मला सांग.
रघुनाथस्य गमनं वनं प्रति यदा ह्यभूत् । तदा प्रभृति देहेन स्थिता शून्येन चेतसा
रघुनाथ वनात निघून गेल्यापासून ती केवळ शरीरानेच राहिली, मन मात्र पूर्णपणे रिकामं झालं होतं.
तद्विप्रयोगविधुरा कृशदेहातिदुःखिता । सुमुखान्मंत्रिणः श्रुत्वा रघुनाथं समागतम्
विरहाने व्याकुळ, खूपच दुःखी आणि कृश झालेल्या तिने, मंत्री सुमुखाकडून रघुनाथ परत आला आहे हे ऐकलं.
कथं जहर्ष किमभूत्कीदृशं तत्र चिह्नितम् । रामचंद्रस्य संदेशहर्तारं किमुवाच सा
ती कशी आनंदली? काय घडलं? कोणती चिन्हं दिसली? रामचंद्राचा संदेश आणणाऱ्या दूताला तिने काय सांगितलं?
एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् । यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः
माझा हा शंका दूर कर आणि तुझ्या कृपेने रघुनाथाच्या गुणांची सविस्तर कथा मला ऐकव.
शेष उवाच । साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत । तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल
शेष म्हणाले: भाग्यवान, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत. आता मी जे सांगतो ते लक्ष देऊन ऐक.
सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् । पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला
ती दूताच्या ओठांवरून पडणाऱ्या रामाच्या आगमनाच्या अमृतासारख्या बातम्या पुन्हा पुन्हा ऐकत होती आणि ऐकता ऐकता तिचं अंग थरथरू लागलं, ती स्तब्ध झाली.
किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः । ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः
"हे माझ्या गोंधळलेल्या मनाला स्वप्न वाटतंय का, की हे शब्द मला फसवण्यासाठी आहेत? मी इतकी दुर्दैवी, पुन्हा रामाचं दर्शन कसं घेऊ शकते?"
बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः । केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः
"खूप तप करून मी हा मुलगा मिळवला, पण माझ्या कुठल्या तरी पापामुळे तो पुन्हा माझ्यापासून दूर गेला."
सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम्
"सुमंत्र सुखरूप आहे ना? राम, सीता आणि लक्ष्मण सगळे बरे आहेत ना? तो वीर, जो आता वनात आहे, मला — या दुःखी आईला — कसा आठवतो असेल?"
इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता । न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता । सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम्
रघुनाथाची आठवण काढत ती मोठ्याने रडू लागली, स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या भावना सांगू शकली नाही, गोंधळली होती; आणि सुमुखाने आईला इतकी दुःखी पाहिलं—
वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः । उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः
त्याने उत्तम वस्त्रांनी तिला वाऱ्यावर घातलं, तिला शुद्धी आली; मग तो पुन्हा पुन्हा आईला गोड आणि आनंददायक शब्द सांगू लागला.
रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः । मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम्
रघुनाथाच्या परत येण्याची आठवण करून देत त्याने तिला पुन्हा आनंदित केलं: "आई, लक्ष्मणासह रघुनाथ घरी परत आला आहे हे जाणून घे."
सीतया सहितं पश्य चाशीर्भिरभियुंक्ष्व च । इति तथ्यं वचः श्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम्
"सीतेसह त्याला पाहा आणि त्याला आशीर्वाद दे." सुमुखाने सांगितलेली ही खरी गोष्ट ऐकून—
यादृशं हर्षमापेदे तादृशं वेद्म्यहं नहि । उत्थाय चाजिरे प्राप्ता रोमांचिततनूरुहा
"तिला जो आनंद झाला, तसा मला कधीच झाला नाही." ती उठून अंगणात आली, तिच्या अंगावर रोमांच उभे राहिले.
हर्षविह्वलितांग्यश्रु मुंचंती राममैक्षत । तावत्स रामो राजेंद्रो नरयानमधिश्रितः
आनंदाने थरथरलेलं शरीर, डोळ्यातून अश्रू वाहत ती रामाकडे पाहत होती; त्याच वेळी राजा राम राजाच्या रथावर बसला होता.
प्राप्तः स्वमातुर्भवनं कैकेय्याः सुनयः पुरः । कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम्
तो आपल्या आईच्या घरात गेला, कैकेयीच्या शहाण्या सल्ल्याने पुढे; आणि कैकेयी स्वतः, लाजेने झुकलेली, रामासमोर उभी राहिली.
नोवाच किंचिन्महतीं चिंतां प्राप्तवती मुहुः । सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम्
ती काहीच बोलली नाही, पुन्हा पुन्हा मोठ्या चिंता घेऊन बसली; सूर्यवंशाचा ध्वज राम, आईला लाजलेली पाहून—
उवाच सांत्वयंस्तां च वाक्यैर्विनयमिश्रितैः । श्रीराम उवाच। मातर्मया वनं गत्वा सर्वमाचरितं तथा
तिला नम्र आणि प्रेमळ शब्दांनी धीर देत म्हणाला: श्रीराम म्हणाले: "आई, मी वनात जाऊन सर्व काही तसंच केलं आहे."
अधुना करवै किं वा त्वदाज्ञातो जनन्यहो । मया न्यूनं कृतं नास्ति कथं मां नेक्ष्यसे पुनः
आई, आता तुझ्या आज्ञेशिवाय मी काय करू? अहो, मी काहीही चूक केलेली नाही; मग तू मला पुन्हा का पाहणार नाहीस?
आशीर्भिरभिनंद्यैनं भरतं मां च वीक्षय । इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रवदनानघ
भरताला आशीर्वाद दे आणि मलाही एकदा पाहा, असे मी सांगितल्यावर, ती निष्पाप माता नम्रपणे मान खाली घालून बसली.
शनैः शनैः प्रत्युवाच राम गच्छ स्वमालयम् । रामोऽपि श्रुत्वा वचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः
ती हळूवारपणे म्हणाली, 'राम, आता आपल्या घरी जा.' आईचे हे शब्द ऐकून पुरुषांमध्ये श्रेष्ठ असलेला राम
नमस्कृत्य ययौ गेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः । सुमित्रा पुत्रसहितं रामं दृष्ट्वा महामनाः
नमस्कार करून सुमित्रेच्या घरी गेला, तो करुणेचा सागर होता. सुमित्रा, उत्तम बुद्धीची, आपल्या मुलासह रामाला पाहून