वैश्या धनसमृद्धाश्च मुद्राशोभितपाणयः । शुभ्रवस्त्रपरीधाना अभिजग्मुर्नरेश्वरम्
श्रीमंत व्यापारी, ज्यांच्या हातात नाण्यांनी शोभा आली होती, उजळ वस्त्रं घालून, राजाकडे गेले.
शूद्रा द्विजेषु ये भक्ताः स्वीयाचारसुनिष्ठिताः । वेदाचाररता ये वै तेऽपिजग्मुः पुरीपतिम्
जे शूद्र ब्राह्मणांवर भक्ती ठेवणारे आणि आपल्या आचरणात निष्ठावान होते, वेदधर्मात रमलेले होते, तेही नगराधिपतीकडे गेले.
ये ये वृत्तिकरा लोकाः स्वे स्वे कर्मण्यधिष्ठिताः । स्वकं वस्तु समादाय ययुः श्रीरामभूपतिम्
आपापल्या व्यवसायात गुंतलेले सर्व लोक, आपली आपली वस्तू घेऊन, श्रीरामभूपतीकडे गेले.
इत्थं भूपतिसंदेशात्प्रमोदाप्लवसंयुताः । नाना कौतुकसंयुक्ता आजग्मुर्मनुजेश्वरम्
राजाच्या आज्ञेने, आनंदात न्हालेल्या आणि विविध खेळ-करमणुकींसह, ते सर्व मनुष्यराजाकडे आले.
शेष उवाच। रघुनाथोऽपि सकलैर्दैवतैः स्वस्वयानगैः । परीतः प्रविवेशोच्चैः पुरीं रचितमोहनाम्
शेष म्हणाले: सर्व देवतांनी आपल्या वाहनांसह वेढलेला रघुनाथ, मोहक अशी सुंदर नगरीत मोठ्या थाटात प्रवेशला.
प्लवंगाः प्लवनैर्युक्ता आकाशपथचारिणः । स्वस्वशोभापरीतांगाश्चानुजग्मुः पुरोत्तमम्
उड्या मारण्याची क्षमता असलेले, आकाशातून जाणारे वानर, आपल्या तेजाने शोभणारे, त्या उत्तम नगरीच्या मागे गेले.
पुष्पकादवरुह्याशु नरयानमथारुहत् । सीतया सहितो रामः परिवारसमावृतः
पुष्पकातून पटकन उतरून, सीतेसह राम आणि त्याचा परिवार माणसांच्या रथावर बसले.
अयोध्यां प्रविवेशाथ कृतकौतुकतोरणाम् । हृष्टपुष्टजनाकीर्णामुत्सवैः परीभूषिताम्
मग तो आयोध्येत प्रवेशला, जिथे उत्सवासाठी तोरणं लावली होती, आनंदी आणि समृद्ध लोकांनी गजबजलेली, सणांनी सजलेली होती.
वीणापणवभेर्यादिवादित्रैराहतैर्भृशम् । शोभमानः स्तूयमानः सूतमागधबंदिभिः
वीणा, पखवाज, भेरी आणि इतर वाद्यांच्या गजरात, गायक, सूत, मागध आणि बंदीजनांनी स्तुती करत, तो शोभून दिसत होता.
जय राघवरामेति जय सूर्यकुलांगद । जय दाशरथे देव जयताल्लोकनायकः
जय राघवराम! जय सूर्यवंशाचा मान! जय दशरथपुत्र देव! जय सर्व लोकांचे नायक!
इति शृण्वञ्छुभां वाचं पौराणां हर्षितांगिनाम् । रामदर्शनसंजात पुलकोद्भेद शोभिनाम्
रामदर्शनाने रोमांचित झालेल्या, आनंदित नगरवासीयांच्या शुभ वाणी ऐकून,
प्रविवेश वरं मार्गं रथ्याचत्वरभूषितम् । चंदनोदकसंसिक्तं पुष्पपल्लवसंयुतम्
त्याने सुंदर रस्ता धरला, जिथे रस्ते आणि चौक सजवले होते, चंदनपाणी शिंपडले होते, फुलं आणि पानांनी सजले होते.
तदा पौरांगनाः काश्चिद्गवाक्षबिलमाश्रिताः । रघुनाथस्वरूपेक्षा जातकामा अथाब्रुवन्
त्या वेळी काही नगरातील स्त्रिया, खिडकीतून डोकावत, रघुनाथाचं रूप पाहण्याची इच्छा धरून, बोलू लागल्या.
पौरांगना ऊचुः। धन्या अभूवन्बत भिल्लकन्या वनेषु या राममुखारविंदम् । स्वलोचनेंदीवरकैरथापिबन्स्वभाग्यसंजातमहोदया इमाः
नगरातील स्त्रिया म्हणाल्या: धन्य त्या भील कन्या, ज्या वनात राहून, आपल्या कमळासारख्या डोळ्यांनी रामाचं कमळमुख पाहत होत्या, त्यांच्या भाग्यातून असा आनंद मिळाला.
धन्यं मुखं पश्यत वीरधाम्नः श्रीरामदेवस्य सरोजनेत्रम् । यद्दर्शनं धातृमुखाः सुरा अपि प्रापुर्महद्भाग्ययुता वयंत्वहो
पहा, वीरधाम रामदेवाचं कमळासारखं डोळ्यांचं धन्य मुख! ज्याचं दर्शन करून देवताही मोठं भाग्य मिळवलं, आपण किती भाग्यवान!
एतन्मुखं पश्यत चारुहासं किरीटसंशोभिनिजोत्तमांगम् । बंधूकधिक्कारलसच्छविप्रदं दंतच्छदं बिभ्रतमुच्चनासम्
हे मुख पहा, मोहक हास्याने उजळलेलं, मुकुटाने शोभलेलं, बंदूक फुलालाही लाजवेल अशी कांती, चमकदार दात आणि उंच नाक असलेलं.
इति गदितवतीस्ताः स्नेहभारेण रामा नलिनदलसदृक्षैर्नेत्रपातैर्निरीक्ष्य । निखिलगुरुरनूनप्रेमभारं नृलोकं जननिगृहमियेष प्रोषितांगेन हृष्टः
असं बोलून त्या स्त्रिया, कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या डोळ्यांनी रामाकडे प्रेमाने पाहत, साऱ्या जगात आणि घराघरात अपार प्रेम भरलेलं जाणवत, आनंदाने पुलकित झाल्या.
वात्स्यायन उवाच। भुजगाधीश्वरेशान धराभारधरक्षम । शृण्वेकं संशयं मह्यं कृपया कथयस्व तम्
वात्स्यायन म्हणाले: नागराज, पृथ्वीचा भार वाहणाऱ्या प्रभो, माझा एक प्रश्न आहे, कृपया तो ऐकून मला सांग.
रघुनाथस्य गमनं वनं प्रति यदा ह्यभूत् । तदा प्रभृति देहेन स्थिता शून्येन चेतसा
रघुनाथ वनात निघून गेल्यापासून ती केवळ शरीरानेच राहिली, मन मात्र पूर्णपणे रिकामं झालं होतं.
तद्विप्रयोगविधुरा कृशदेहातिदुःखिता । सुमुखान्मंत्रिणः श्रुत्वा रघुनाथं समागतम्
विरहाने व्याकुळ, खूपच दुःखी आणि कृश झालेल्या तिने, मंत्री सुमुखाकडून रघुनाथ परत आला आहे हे ऐकलं.
कथं जहर्ष किमभूत्कीदृशं तत्र चिह्नितम् । रामचंद्रस्य संदेशहर्तारं किमुवाच सा
ती कशी आनंदली? काय घडलं? कोणती चिन्हं दिसली? रामचंद्राचा संदेश आणणाऱ्या दूताला तिने काय सांगितलं?
एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् । यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः
माझा हा शंका दूर कर आणि तुझ्या कृपेने रघुनाथाच्या गुणांची सविस्तर कथा मला ऐकव.
शेष उवाच । साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत । तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल
शेष म्हणाले: भाग्यवान, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, या श्रेष्ठ ब्राह्मणांच्या उपस्थितीत. आता मी जे सांगतो ते लक्ष देऊन ऐक.
सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् । पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला
ती दूताच्या ओठांवरून पडणाऱ्या रामाच्या आगमनाच्या अमृतासारख्या बातम्या पुन्हा पुन्हा ऐकत होती आणि ऐकता ऐकता तिचं अंग थरथरू लागलं, ती स्तब्ध झाली.
किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः । ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः
"हे माझ्या गोंधळलेल्या मनाला स्वप्न वाटतंय का, की हे शब्द मला फसवण्यासाठी आहेत? मी इतकी दुर्दैवी, पुन्हा रामाचं दर्शन कसं घेऊ शकते?"
बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः । केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः
"खूप तप करून मी हा मुलगा मिळवला, पण माझ्या कुठल्या तरी पापामुळे तो पुन्हा माझ्यापासून दूर गेला."
सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम्
"सुमंत्र सुखरूप आहे ना? राम, सीता आणि लक्ष्मण सगळे बरे आहेत ना? तो वीर, जो आता वनात आहे, मला — या दुःखी आईला — कसा आठवतो असेल?"
इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता । न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता । सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम्
रघुनाथाची आठवण काढत ती मोठ्याने रडू लागली, स्वतःच्या किंवा दुसऱ्यांच्या भावना सांगू शकली नाही, गोंधळली होती; आणि सुमुखाने आईला इतकी दुःखी पाहिलं—
वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः । उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः
त्याने उत्तम वस्त्रांनी तिला वाऱ्यावर घातलं, तिला शुद्धी आली; मग तो पुन्हा पुन्हा आईला गोड आणि आनंददायक शब्द सांगू लागला.
रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः । मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम्
रघुनाथाच्या परत येण्याची आठवण करून देत त्याने तिला पुन्हा आनंदित केलं: "आई, लक्ष्मणासह रघुनाथ घरी परत आला आहे हे जाणून घे."