त्वया यज्ञाः करिष्यंते त्वया धर्मो विवर्धते । इतिपौरवचःश्रुत्वारामो राजीवलोचनः
तुझ्यामुळे यज्ञ होतील, तुझ्यामुळे धर्म वाढेल. नागरिकांचे हे शब्द ऐकून कमलनयन राम...
वस्त्रादिभिरथोसर्वान्नागरान्समपूजयत् । मुनीनुवाचधर्म्मात्मापूजयित्वाखिलैर्जनैः
मग वस्त्र वगैरे देऊन सर्व नगरवासीयांचा सन्मान केला; सर्व जनतेला सन्मानित करून, धर्मात्म्याने ऋषींना संबोधले.
कच्चित्तपःसमृद्धंवःकच्चिद्यज्ञःस्वनुष्ठितः । कच्चित्स्वदारनिरताःकच्चिदीशोभिपूज्यते
तुमचं तप चांगलं चाललं आहे ना? यज्ञ व्यवस्थित पार पडतोय ना? तुम्ही आपल्या पत्नींसोबत निष्ठेनं राहता ना? देवाची योग्य प्रकारे पूजा होतेय ना?
कच्चित्सुप्रजसोभार्याःकच्चित्सर्वंसुखोत्तरम्
तुमच्या पत्नींच्या पोटी चांगली मुलं जन्माला येतात ना? सर्व काही शेवटी आनंददायी होतंय ना?
मुनय ऊचुः - त्वयि राजनि काकुत्स्थ सर्वं स्वस्थं तपस्विनाम् । गच्छामहे पदमितः किं वा त्वं मन्यसे नृप
मुनी म्हणाले: काकुत्स्थ राजा, तुझ्या राज्यात सर्व तपस्वी सुखात आहेत. आम्ही आता इथून निघू इच्छितो, तुझं काय मत आहे, राजन?
राम उवाच- यस्य विप्राः प्रसीदंति तस्य शंभुः प्रसीदति । यस्य प्रसीदतीशानस्तस्य भद्रं भविष्यति
राम म्हणाला: ज्या व्यक्तीवर ब्राह्मण प्रसन्न असतात, त्याच्यावर शंभूही प्रसन्न होतो. आणि ज्याच्यावर ईश्वर प्रसन्न असतो, त्याचं कल्याण होतं.
तत्कृत्वा भोजनमिह गंतुमर्हा अनंतरम् । अथेत्युक्त्वा मुनिगणाः कृत्वा भोजनमुत्तमम्
म्हणून इथे उत्तम भोजन करून मग तुम्ही निघा. असं सांगून मुनीगणांनी उत्तम भोजन केलं.
अभिवर्ध्यतमाशीर्भिर्हृष्टाः स्वं स्वं पदं ययुः । रामोऽपि परमप्रीतः सभार्यश्च सहानुजः
ते सर्व आनंदाने आशीर्वाद देत आपल्या-आपल्या घरी गेले. रामही अतिशय आनंदी राहिला, आपल्या पत्नी आणि भावासोबत.
अकंटकं स कृतवान्राज्यं सर्वजनप्रियः । शृणोत्येतदुपाख्यानं यः कश्चिदपि पातकी
तो सर्व लोकांचा लाडका होता आणि काटेकुटे नसलेलं राज्य त्याने चालवलं. जो कोणी, जरी पापी असला तरी, ही कथा ऐकतो—
सर्वपापविनिर्मुक्तः परं ब्रह्माधिगच्छति । न दुर्गतिर्भवेत्तस्य यश्चेदं स्मरते नरः
—तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि परम ब्रह्म मिळवतो. जो ही कथा आठवतो, त्याला कधीही दु:ख येत नाही.
यश्चापि कीर्तयेत्तस्य एवमेतदुदीरितम्
आणि जो कोणी ही कथा जशी सांगितली आहे तशीच म्हणतो—
श्रीगणेशाय नमः। श्रीकुलदेवतायै नमः। श्रीगुरुचरणारविंदाभ्यां नमः । नारायणं नमस्कृत्य नरं चैव नरोत्तमम् । देवींसरस्वतीं व्यासं ततो जयमुदीरयेत्
श्रीगणेशाला नमस्कार! आपल्या कुलदेवतेला नमस्कार! श्रीगुरुंच्या चरणकमळांना नमस्कार! नारायणाला, उत्तम पुरुषाला, देवीला, सरस्वतीला आणि व्यासाला वंदन करून मग विजयाची घोषणा करावी.
ऋषय ऊचुः। श्रुतं सर्वं महाभाग स्वर्गखंडं मनोहरम् । त्वत्तोऽधुना वदायुष्मञ्छ्रीरामचरितं हि नः
मुनी म्हणाले: भाग्यवान, तुझ्याकडून आम्ही सुंदर स्वर्गखंड ऐकलं. आता, दीर्घायुषी, आम्हाला श्रीरामाची कथा सांग.
सूत उवाच। अथैकदा धराधारं पृष्टवान्भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम्
सूतम्हणाला: एकदा वत्स्यायन या श्रेष्ठ मुनीने नागराजाला ही पवित्र कथा विचारली.
श्रीवात्स्यायन उवाच। शेषाशेष कथास्त्वत्तो जगत्सर्गलयादिकाः । भूगोलश्च खगोलश्च ज्योतिश्चक्रविनिर्णयः
श्रीवत्स्यायन म्हणाला: तुझ्याकडून आम्ही जगाच्या सृष्टी-विनाशाच्या, पृथ्वी-आकाशाच्या आणि तारकांच्या गतीच्या कथा ऐकल्या.
महत्तत्त्वादिसृष्टीनां पृथक्तत्त्वविनिर्णयः । नानाराजचरित्राणि कथितानि त्वयानघ
महत्त्वाच्या तत्त्वांची आणि त्यांच्या सृष्टीची वेगळी-वेगळी माहिती तू दिलीस, आणि वेगवेगळ्या राजांची चरित्रं सांगितलीस, पापरहित.
सूर्यवंशभवानां च राज्ञां चारित्रमद्भुतम् । तत्रानेकमहापापहरा रामकृता कथा
सूर्यवंशातील राजांची अद्भुत कृत्यं तू सांगितलीस; त्यात रामाच्या कथा अनेक मोठ्या पापांचा नाश करतात.
तस्य वीरस्य रामस्य हयमेधकथा श्रुता । संक्षेपतो मया त्वत्तस्तामिच्छामि सविस्तराम्
त्या वीर रामाच्या अश्वमेधाची कथा मी तुझ्याकडून थोडक्यात ऐकली आहे; ती मला विस्ताराने ऐकायची आहे.
या श्रुता संस्मृता चोक्ता महापातकहारिणी । चिंतितार्थप्रदात्री च भक्तचित्तप्रतोषदा
ही कथा ऐकली, आठवली किंवा सांगितली तरी मोठी पापं नाहीशी होतात, हवी ती गोष्ट मिळते आणि भक्तांच्या मनाला समाधान मिळतं.
शेष उवाच। धन्योसि द्विजवर्य त्वं यस्य ते मतिरीदृशी । रघुवीरपदद्वंद्व मकरंद स्पृहावती
शेष म्हणाला: द्विजश्रेष्ठा, तुझं भाग्य मोठं, कारण तुझं मन रघुवीराच्या चरणकमळांच्या अमृतावर प्रेम करतं.
वदंति मुनयः सर्वे साधूनां संगमं वरम् । यस्मात्पापक्षयकरी रघुनाथकथा भवेत्
सर्व ऋषी म्हणतात की सत्पुरुषांचा संग सर्वोत्तम आहे, कारण त्यातून रघुनाथांच्या कथा ऐकायला मिळतात आणि पापांचा नाश होतो.
त्वया मेऽनुग्रहः सृष्टो यद्रामः स्मारितः पुनः । सुरासुरकिरीटौघ मणिनीराजितांघ्रिकः
तू मला पुन्हा रामाची आठवण करून दिलीस, ज्यांच्या पायांवर देव आणि दैत्यांच्या मुकुटांचे रत्न शोभतात, हे तुझे माझ्यावर मोठे उपकार झाले.
रावणारिकथा वार्द्धौ मशको मादृशः कियान् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदंत्यपि
रावणाचा शत्रू असलेल्या रामाच्या कथा म्हणजे एक अथांग समुद्र आहे; त्यात माझ्यासारखा साधा मनुष्य म्हणजे जणू काही डासच. जिथे ब्रह्मादि देवताही गोंधळतात आणि समजू शकत नाहीत.
तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तितः । पक्षिणः स्वगतिं श्रित्वा खे गच्छंति सुविस्तरे
तरीसुद्धा, हे प्रिय, माझ्या ताकदीप्रमाणे मी तुला सांगणारच आहे; जसं पक्षी आपापल्या शक्तीनुसार आकाशात उडतात.
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । येषां वै यादृशी बुद्धिस्ते वदंत्येव तादृशम्
रघुनाथांच्या चरित्राचा विस्तार शेकडो कोटींमध्ये आहे; ज्याची जशी समज, तो तशीच ती कथा सांगतो.
रघुनाथसतीकीर्तिर्मद्बुद्धिं निर्मलीमसाम् । करिष्यति स्वसंपर्कात्कनकं त्वनलो यथा
रघुनाथांची निर्मळ कीर्ती माझ्या मनाला शुद्ध करेल, जसं सोनं अग्नीतून शुद्ध होतं.
सूत उवाच। इत्युक्त्वा तं मुनिवरं ध्यानस्तिमितलोचनः । ज्ञानेनालोकयांचक्रे कथां लोकोत्तरां शुभाम्
सूतम्हणाला: असं म्हणून, तो श्रेष्ठ ऋषीसमोर ध्यानात मग्न डोळ्यांनी बसला आणि ज्ञानाच्या प्रकाशाने त्या दिव्य, पवित्र कथेला पाहू लागला.
गद्गदस्वरसंयुक्तो महाहर्षांकितांगकः । कथयामास विशदां कथां दाशरथेः पुनः
कंठ दाटून आलेला, अंगावर आनंदाचे रोमांच उमटलेले, त्याने पुन्हा एकदा दशरथपुत्र रामाची सुंदर कथा सांगायला सुरुवात केली.
शेष उवाच। लंकेश्वरे विनिहते देवदानवदुःखदे । अप्सरोगणवक्त्राब्जचंद्रमः कांतिहर्तरि
शेष म्हणाला: लंकेचा राजा मारला गेला, देव आणि दैत्यांना दुःख झालं, पण त्या वेळी अप्सरांच्या मुखचंद्राची कांती पुन्हा उजळली.
सुराः सर्वे सुखं प्रापुरिंद्र प्रभृतयस्तदा । सुखं प्राप्ताः स्तुतिं चक्रुर्दासवत्प्रणतिं गताः
त्या वेळी इंद्रासह सर्व देवांना आनंद मिळाला; त्यांनी स्तुती केली आणि दासांसारखे नतमस्तक झाले.