तावंति रात्रिवर्षाणि ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । क्षये तु ब्रह्मणः प्राप्ते सर्वसंहारको भवेत्
जितके दिवस-रात्र आणि वर्षे आहेत, तितकाच ब्रह्माचा, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा, आयुष्य असतं; आणि जेव्हा ब्रह्माचा अंत येतो, तेव्हा सर्वांचा संहार होतो.
अंडमंडगता लोका दह्यंते कालवह्निना । सर्वात्मानस्तथा विष्णोः प्रकृतौ विनिवेशिताः
ब्रह्मांडाच्या आत असलेली सगळी लोकं काळाच्या अग्नीने जळून जातात; आणि सर्व जीव, विष्णूच्या प्रकृतीत विलीन होतात.
अंडावरणभूतानि प्रकृतौ लयमाप्नुयुः । सा सर्वजगदाधारा प्रकृतिर्हरिसंश्रिता
ब्रह्मांडाच्या आवरणाचे घटकही शेवटी प्रकृतीत विलीन होतात; तीच प्रकृती, हरिच्या आश्रयाने, सर्व जगाची आधार आहे.
तया जगत्सर्गलयौ करोति भगवान्सदा । क्रीडार्थं देवदेवेन सृष्टा माया जगन्मयी
त्या प्रकृतीमुळे भगवंत नेहमी सृष्टीची निर्मिती आणि संहार करतो; देवतांच्या देवाने केवळ लीलेसाठी ही जगरूपी माया निर्माण केली.
अविद्या प्रकृतिर्माया गुणत्रयमयी सदा । सर्गस्थितिलयानां सा हेतुभूता सनातनी
अविद्या, प्रकृती आणि माया — या नेहमीच तीन गुणांनी युक्त असतात; त्या सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांना शाश्वत कारण आहेत.
योगनिद्रा महामाया प्रकृतिस्त्रिगुणान्विता । अव्यक्ता च प्रधानं च विष्णोर्लीलाविकारिणः
योगनिद्रा, महामाया, त्रिगुणयुक्त प्रकृती, अव्यक्त आणि प्रधान — हे सर्व विष्णूच्या लीलेचे रूप आहेत.
जगत्सर्गलयौ स्यातां प्रकृतेरेव सर्वदा । असंख्यप्रकृतेः स्थानं निबिडध्वान्तमव्ययम्
सृष्टीची निर्मिती आणि संहार नेहमी प्रकृतीतूनच होतात; असंख्य प्रकृतींचं स्थान म्हणजे घनदाट, न संपणाऱ्या अंधाराचं स्वरूप आहे.
ऊर्ध्वं तु सीम्नि विरजा निस्सीमाधस्सनातनी । तयादृतं जगत्सर्वं स्थूलसूक्ष्माद्यवस्थया
वरच्या सीमारेषेवर विरजा आहे, ती अनंत आणि सनातन आहे; तिच्यामुळे हे सर्व जग स्थूल आणि सूक्ष्म अवस्थेत टिकून आहे.
विकाससंकोचावस्थे तस्यां सर्गलयौ स्मृतौ । एवं सर्वाणि भूतानि प्रकृत्यंतर्गतानि वै
तिच्यात विस्तार आणि संकोच या अवस्थांमध्ये सृष्टी आणि संहार घडतात असं मानलं जातं; त्यामुळे सर्व जीव प्रकृतीच्या आतच असतात.
ततः शून्यमिदं सर्वं प्रकृत्यंतर्गतं महत् । एवं प्रकृतिरूपाया विभूते रूपमुत्तमम्
मग सर्व काही शून्य होतं, आणि ते सगळं महान प्रकृतीत विलीन होतं; अशा प्रकारे प्रकृतीच्या स्वरूपाची ही सर्वोच्च महिमा आहे.
त्रिपाद्विभूतिरूपं तु शृणु भूधरनंदिनि । प्रधान परमव्योम्नोरंतरे विरजा नदी
आता त्रिपाद विभूतीच्या रूपाबद्दल ऐक, हे पर्वतांना आनंद देणारी; प्रधान आणि परम आकाश यांच्या मध्ये विरजा नदी वाहते.
वेदांगस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा । तस्याः पारे परे व्योम्नि त्रिपाद्भूतिस्सनातनी
ती शुभ्र नदी, वेदांच्या अंगातून आलेल्या घामाच्या पाण्याने वहाते; तिच्या पलीकडे, अत्युच्च आकाशात, त्रिपादरूपी सनातन सत्ता आहे.
अमृतं शाश्वतं नित्यमनन्तं परमं पदम् । शुद्धं सत्वमयं दिव्यमक्षरं ब्रह्मणः पदम्
अमर, शाश्वत, नित्य, अनंत आणि सर्वोच्च असे ते निवासस्थान आहे. ते पूर्णपणे शुद्ध, सात्त्विक, दिव्य आणि अक्षय आहे—हेच ब्रह्माचे निवासस्थान.
अनेककोटिसूर्याग्नि तुल्य वर्चसमव्ययम् । सर्ववेदमयं शुद्धं सर्गप्रलयवर्जितम्
असंख्या कोटी सूर्य आणि अग्नीइतकं तेजस्वी, कधीही न संपणारे; सर्व वेदांनी भरलेले, शुद्ध, सृष्टी आणि प्रलय यांना न लागणारे.
असंख्यमजरं नित्यं जाग्रत्स्वप्नादिवर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानंदसुखावहम्
ते अनंत, कधीही न वृद्ध होणारे, नित्य, जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्थांपासून मुक्त; सोन्यासारखे तेजस्वी, मुक्तीचे स्थान, ब्रह्मानंद देणारे.
समानाधिक्यरहितमाद्यंतरहितं शुभम् । तेजसात्यद्भुतं रम्यं नित्यमानंदसागरम्
ज्याला ना कोणी समकक्ष, ना श्रेष्ठ; ज्याला आरंभ नाही, शेवट नाही, ते पवित्र आहे. त्याचे तेज अद्भुत आहे, ते रम्य आहे आणि सतत आनंदाचा महासागर आहे.
एवमादिगुणोपेतं तद्विष्णोः परमं पदम् । न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः
अशा गुणांनी युक्त, ते विष्णूचे परम स्थान आहे. तिथे ना सूर्य, ना चंद्र, ना अग्नी प्रकाश देऊ शकतात.
यद्गत्वा न निवर्तंते तद्धाम परमं हरेः । तद्विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यमच्युतम् । न हि वर्णयितुं शक्यं कल्पकोटिशतैरपि
ज्याठिकाणी गेल्यावर पुन्हा कोणी परत येत नाही, तेच हरिचे परम धाम आहे. ते विष्णूचे शाश्वत, नित्य, अचल निवासस्थान कोटी कल्पांमध्येही वर्णन करता येत नाही.
हरेः पदं वर्णयितुं न शक्यं मया च धात्रा च मुनींद्रसङ्घैः । यस्मिन्पदे ह्यच्युत ईश्वरो यः सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद
हरिपदाचे वर्णन मी, ब्रह्मा किंवा मोठमोठ्या ऋषींच्या संमेलनानेही शक्य नाही. त्या ठिकाणी अचल ईश्वर वास करतो; कोणी जाणो वा न जाणो, हेच सत्य आहे.
यदक्षरं वेदगुह्यं यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्नो वेद किमृचा करिष्यति ये तद्विदुस्त इमे समासते
जे अक्षय, वेदातील गूढ, ज्यात सर्व देवता स्थिरावल्या आहेत—जो ते जाणतो, त्याने ऋचा म्हणून काय मिळवायचं? जे ते जाणतात, तेच तिथे एकत्र राहतात.
तद्विष्णोः परमं धाम सदा पश्यंति सूरयः । अक्षरं शाश्वतं दिव्यं देवि चक्षुरिवाततम्
सतत तेच विष्णूचे परम धाम साधू लोक पाहतात; हे अक्षय, शाश्वत, दिव्य आहे, देवी, जणू डोळ्यासारखे सर्वत्र पसरलेले आहे.
तत्प्रवेष्टुमशक्यं च ब्रह्मरुद्रादिदैवतैः । ज्ञानेन शास्त्रमार्गेण वीक्ष्यते योगिपुंगवैः
त्या ठिकाणी ब्रह्मा, रुद्र किंवा इतर देवता जाऊ शकत नाहीत; पण ज्ञान आणि शास्त्राच्या मार्गाने श्रेष्ठ योगी ते पाहू शकतात.
अहं ब्रह्मा च देवाश्च न जानंति महर्षयः । सर्वोपनिषदामर्थं दृष्ट्वा वक्ष्यामि सुव्रते
मी, ब्रह्मा, देवता आणि महर्षी हे सर्व ते जाणत नाहीत. सर्व उपनिषदांचा अर्थ समजून मी तुला सांगतो, हे सुभ्रते.
विष्णोः पदे हि परमे पदे तत्सशुभाह्वयेः । यत्र गावो भूरिशृंगा आसते सुसुखाः प्रजाः
विष्णूच्या त्या परम, शुभ निवासस्थानी, जिथे भरपूर शिंग असलेल्या गायी राहतात आणि लोक अतिशय सुखी आहेत.
अत्राह तत्परं धाम गोपवेषस्य शार्ङ्गिणः । तद्भाति परमं धाम गोभिर्गोपैस्सुखाह्वयैः
इथे त्या गोपाल व शार्ङ्गधारी विष्णूचे परम धाम तेजाने उजळून निघाले आहे, जिथे गायी, गोप आणि सुखाचे नाव असलेले लोक राहतात.
आदित्यवर्णं तमसः परस्ताज्ज्योतिरच्युतम् । आधारो ब्रह्मणो लोकश्शुद्धसत्त्वस्सनातनः
सूर्यासारखा रंग, अंधारापलीकडे, अक्षय तेज; ब्रह्मलोकांचा आधार, शुद्ध सात्त्विक आणि सनातन.
सामान्या विभिते भूमिन्तेऽस्मिन्शाश्वते पदे । तस्थतुर्जागरूकेस्मिन्युवानौ श्रीसनातनौ
या शाश्वत भूमीवर, त्या परम धामात, दोन सनातन, तरुण, जागृत आणि तेजस्वी पुरुष उभे आहेत.
यतः स्वसारौ युवती भूनीले विष्णुवल्लभे । अत्र पूर्वे ये च साध्या विश्वेदेवास्सनातनाः
ज्यांच्यापासून त्याच्या बहिणी, तरुण आणि विष्णूच्या प्रिय, उत्पन्न झाल्या; इथे पूर्वीचे साध्य आणि सर्व सनातन देवता वास करतात.
ते ह नाकं महिमानस्सचन्ते शुभदर्शनाः । तत्र विज्ञानिनो विप्रा जागृवांसस्समिन्धते
ते लोक स्वर्गातील मोठेपणा आणि शुभ रूप प्राप्त करतात; तिथे ज्ञानी ब्राह्मण जागृत राहून तेजाने चमकत असतात.
तत्पदं ज्ञानिनो विप्रा यांति संवासमिच्छवः । तद्विष्णोः परमं धाम मोक्ष इत्यभिधीयते
ज्ञानी ब्राह्मण, एकत्र राहण्याची इच्छा ठेवून, त्या स्थानाला पोहोचतात; तेच विष्णूचे परम धाम 'मोक्ष' म्हणून ओळखले जाते.