अथवा स्वतंत्रौ मृगौ मृगयोर्हतश्च वाली मृगाणामन्योन्यं दारणाद्य जगुप्सा च
किंवा, वालीनं जसा स्वैर हिंस्र प्राणी प्राण्यांमध्ये मारला गेला, तसं प्राणी एकमेकांना फाडतात म्हणून त्यांची निंदा होते.
यतो मम मृगयावदाथवा मृगाणाम् । चलितस्थितबद्धानां चलद्भ्रांतपलायिनाम् । अथावसृजतासंगमुज्झिता मृगया तथा
म्हणून, माझ्या शिकारीमुळे किंवा प्राण्यांच्या वागण्यामुळे—जे अस्थिर, स्थिर, बांधलेले, भटकणारे, गोंधळलेले किंवा पळणारे असतात—असं एकत्र येणं सोडणाऱ्यांना शिकार मुक्त करते.
मृगयाशास्त्रविधितो मृगयेयं मया कृता । दर्शनादर्शनाभ्यां च धावताधावता तथा
शिकारीच्या नियमांनुसार मी ही शिकार केली; दिसणारे किंवा न दिसणारे, धावणारे किंवा न धावणारे, अशा प्रकारे.
अवरोहात्परं स्थानं सात्विकानां प्रभिद्यते । राज्ञश्च मृगयाधर्मो विना आमिषभोजनम्
उतरल्यावर पुढचं स्थान सत्त्वशीलांचं वेगळं होतं; आणि राजाची शिकार मांसभक्षणाशिवाय अधर्म आहे.
अथ रामवचनमाकर्ण्य सर्व एव प्राकंपयञ्छिरांसि
रामाचं बोलणं ऐकून सगळ्यांनी डोकं खाली घातलं आणि थरथर कापू लागले.
वाली बभाषे राममंजलिमस्तके निधाय नमस्ते राम शृणु वचनं मम
वालीनं हात जोडून डोक्यावर ठेवले आणि म्हणाला: राम, तुला नमस्कार; माझं बोलणं ऐक.
शंखचक्रगदापाणिः पीतवासा जगद्गुरुः । नारायणः स्वयं साक्षाद्भवानिति मया श्रुतम्
शंख, चक्र, गदा हातात असलेला, पिवळे वस्त्र परिधान केलेला, जगाचा गुरू—स्वतः नारायण—तूच आहेस, असं मी ऐकलं आहे.
त्वां योगिनश्चिंतयंति त्वां यजंति च यज्विनः । हव्यकव्यभुगे कस्त्वं पितृदेवस्वरूपधृक्
योगी तुझं ध्यान करतात, यज्ञ करणारे तुझी पूजा करतात; देव आणि पितरांना अर्पण केलेलं तूं स्वीकारतोस—तूं कोण आहेस, पितर आणि देवांचे रूप धारण करणारा?
मरणे चिंतयानस्य त्वां विमुक्तिरदूरतः । सत्वं मे दर्शनं प्राप्तो राम मे पापसंक्षयः
मरणाच्या वेळी तुझं स्मरण केल्यास मुक्ती जवळ येते; राम, तुझं दर्शन झाल्याने माझे पाप नष्ट झाले.
गृहाण बाणं काकुत्स्थ व्यथितो भृशमस्म्यहम्
काकुत्स्थ, बाण उचल; मी फारच व्याकुळ झालो आहे.
अथ रामस्तथेति बाणमादाय वालिनमुवाच किमिष्टं दीयतां वद
मग राम म्हणाला, 'तसं होईल,' आणि बाण उचलून वालिला विचारलं: तुला काय हवंय? सांग, ते देईन.
कपिरुवाच- यदि प्रसन्नो भगवान्मम सद्गतिं देहि
कपी म्हणाला: भगवंत, जर तुम्ही प्रसन्न असाल, तर मला सद्गती द्या.
अयं सुग्रीवस्तथा रक्षणीयोंऽगदोऽथ तारा च मया पापिनापराधः कृतस्तत्फलमनुभूतम्
हा सुग्रीव आणि तारा, दोघांनाही आता जपले पाहिजे. मी आता निरोगी आहे. मी पापी असून ताऱ्यावर अन्याय केला होता, त्याचे फळ मी भोगले आहे.
अथ रामं पश्यन्नेव वाली ममार स्वर्गं च गतः
मग वाली रामाकडे पाहत असतानाच मरण पावला आणि स्वर्गात गेला.
अथ सुग्रीवं राज्येऽभिषिच्य स्वयं वनं विवेश
यानंतर रामाने सुग्रीवाचा राज्याभिषेक केला आणि स्वतः वनात गेला.
अथ तेन सहायेन जलधिसमीपं गत्वा क्व लंका क्व सीता क्व चारातिरिति सुग्रीवमाह रामः
मग त्या साथीदारासह समुद्राजवळ जाऊन रामाने सुग्रीवास विचारले, 'लंका कुठे आहे? सीता कुठे आहे? शत्रू कुठे आहे?'
अथ हनुमानाह प्रविश्य लंकां विचित्य सीतां सर्वतत्त्वमवगत्य युद्धं संधिर्वा कर्तव्यः तदुदधिलंघनाय किंचित्समादिशतु भगवान्
मग हनुमान म्हणाला, 'लंकेत जाऊन सीतेचा शोध घ्यावा, सर्व गोष्टी समजून घ्याव्यात, मग युद्ध किंवा संधी यापैकी काहीतरी करावे लागेल. समुद्र ओलांडण्यासाठी प्रभूंनी काही मार्गदर्शन करावे.'
अथ सुग्रीवमाह रामः । कथमेतद्घटत इति
मग रामाने सुग्रीवास विचारले, 'हे कसे साध्य करता येईल?'
कपिरुवाच- मम वानरा भल्लूप्रमुखाः कोटिशः संति
माकड म्हणाले, 'माझे वानर आणि भल्लूक यांच्या पुढारीपणाखाली कोट्यवधी आहेत.'
एकं नियुज्य सर्वमाकलय्य यथायुक्तं तथा करणीयम्
एकाला नेमून, सर्वांना एकत्र बोलवावे आणि योग्य ते करावे.
अथ जांबवानाह । हनूमानेको गच्छतु बुध्यतु लंकाम्
मग जांबवान म्हणाला, 'फक्त हनुमान जाऊन लंकेची माहिती मिळवावा.'
अथ हनूमानगमल्लंकापुरं विचित्य सीतामशोकवनिकायामासीनां तथा च संभाष्य विश्वासं कृत्वा वनं बभंज वनरक्षकांश्च
मग हनुमान लंका पुरीत गेला, सीतेचा शोध घेतला, तिला अशोकवनात बसलेली सापडली, तिच्याशी बोलला, तिला धीर दिला, वन फोडले आणि रक्षकांना मारले.
बद्धो रक्षसा लंकां दग्ध्वा उत्तरकूलं गत्वा रामं दृष्ट्वा वृत्तांतं कथयित्वा तूष्णीमतिष्ठत्
राक्षसांनी बांधून घेतल्यानंतर, लंका जाळून, उत्तरेकडील किनाऱ्यावर पोहोचून, रामाला भेटून, घडलेली सर्व हकीकत सांगून, तो शांतपणे उभा राहिला.
अथ रामः सर्वैर्विचारयामास जांबवानुवाच रामेण लंका कपिभिर्विनश्यतीति नारदेन ममोक्तम्
मग रामाने सर्वांसोबत विचार केला; जांबवान म्हणाला, 'रामाच्या हातून वानरांनी लंका नष्ट होईल, असे नारदांनी मला सांगितले होते.'
अथ सागरोत्तरणे यत्नतया स्थेयम्
मग समुद्र ओलांडण्यासाठी प्रयत्न करणे आवश्यक आहे.
अथ रामः शंकरमाराध्य सर्वं निवेदयित्वा त्वदुक्तं करोमीति वचनमुक्त्वा शिवमभ्यर्च्य प्रणतो भूत्वा व्यजिज्ञपत्
मग रामाने शंकराची पूजा केली, सर्व काही अर्पण करून, 'तुम्ही सांगितले तसे मी करीन' असे म्हणून, शिवाची पुन्हा पूजा केली, नमस्कार केला आणि आपली विनंती मांडली.
एवं स्तुवतो रामस्य पुरतो लिंगमध्यकोपेतस्तेजोमयमूर्तिराविर्बभूव
राम असे स्तुती करत असताना, त्याच्या समोर लिंग आणि तेजस्वी मूर्ती प्रकट झाली.
अभयवानथ पुनः पद्मासनासीनमुमाधिष्ठितांकमीशमामुक्तसर्वाभरणं सुकांतिकिरीटिनं हैमवतीकटिस्पर्शं करद्वयेनाभयवरप्रदं तरंगितानेकदिशाभिः । पूर्णतेजस्विनं हासमुखं प्रसन्नवदनं ददर्श रामः
मग निर्भय होऊन, रामाने पुन्हा पाहिले, कमळावर बसलेला प्रभू, उमेच्या मांडीवर, सर्व अलंकारांनी सजलेला, सुंदर मुकुट घातलेला, हिमालयकन्येच्या कमरेला हात लावलेला, दोन्ही हातांनी अभय आणि वर देणारा, अनेक दिशांना तेज पसरवणारा, पूर्ण तेजस्वी, हसतमुख, प्रसन्न चेहरा असलेला, असा प्रभू रामाने पाहिला.
परमेशितारं ननाम बद्धांजलिपुनश्च दंडवत्पपात
रामाने परमेश्वराला जोडलेल्या हातांनी वंदन केले आणि पुन्हा दंडवत घातला.
हे महादेव महाभूतग्रास महाप्रलयकारण महाहिभूषण महारुद्र शंकर परमेश्वर विरूपाक्ष नागयज्ञोपवीतकरि कृत्तिवसन ब्रह्मशिरः कपालमालाभरभूषण –नरकास्थिभूषणभसित परनारायणप्रिय शुभचरित पंचब्रह्मादिदेव पंचानन चतुर्वदन वेदवेद्य भक्तसुलभा भक्तदुर्लभ परमानंदविज्ञान पर पूषदंतपातन दक्षशिरश्छेदन ब्रह्मपंचमशिरोहरण पार्वतीवल्लभ नारदोपगीयमान शुभचरित शर्व त्रिनेत्र त्रिशूलधर पिनाकपाणे कपर्दिन्ननेकरूपधर वृषभवाहन शुद्धस्फटिकसंकाश चतुर्भुज नानायुध दक्षिणामूर्ते ईश्वर देवपते गंगाधर त्रिपुरहर श्रीशैलनिवास काशीनाथ केदारेश्वर भूषणसिद्धेश्वर गोकर्णेश्वर कनखलेश्वर पर्वतेश्वर चक्रप्रद बाणचिंतापादक मुरहर पूजितचरणकमल सोमसोमभूषण सर्वज्ञ ज्योतिर्मय जगन्मय नमस्ते नमस्ते
हे महादेव, महाभूतांचा ग्रास करणारे, महाप्रलयाचे कारण, महान नागांनी भूषित, महा रुद्र, शंकर, परमेश्वर, विरूपाक्ष, नागयज्ञोपवीत करणारे, कातडीचे वस्त्र परिधान करणारे, ब्रह्माच्या कवटींच्या माळेने सजलेले, नरकातील हाडांनी आणि भस्माने अलंकृत, परनारायणाचे प्रिय, शुभ आचरण असणारे, पंचब्रह्मांमध्ये पहिले, पंचमुखी, चतुर्मुख, वेदांनी ओळखले जाणारे, भक्तांना सहज मिळणारे, भक्तांना दुर्लभ, परमानंद आणि ज्ञानाचे स्वरूप, सूर्याचे दात तोडणारे, दक्षाचे शिर कापणारे, ब्रह्माचे पाचवे शिर हटवणारे, पार्वतीचे प्रिय, नारदांनी गाण्यात येणारे शुभचरित्र, शर्व, त्रिनेत्र, त्रिशूळधारी, पिनाकधारी, जटाधारी, अनेक रूपे धारण करणारे, वृषभावर आरूढ, शुद्ध स्फटिकासारखे तेजस्वी, चतुर्भुज, विविध आयुधे धारण करणारे, दक्षिणामूर्ती, ईश्वर, देवांचे अधिपती, गंगाधर, त्रिपुरांचा संहार करणारे, श्रीशैलनिवासी, काशीचे नाथ, केदारेश्वर, भूषणसिद्धेश्वर, गोकरणेश्वर, कनखलेश्वर, पर्वतेश्वर, चक्र देणारे, बाणाच्या चिंता दूर करणारे, मुराचा संहार करणारे, ज्यांचे चरणकमळ पूजले जाते, सोम आणि सोमभूतीने भूषित, सर्वज्ञ, प्रकाशमय, जगभर व्यापलेले, तुम्हाला नमस्कार, तुम्हाला नमस्कार.