एवं विदित्वा मंत्रार्थं तद्भक्तिं सम्यगाचरेत् । दासभूतमिदं तस्य जगत्स्थावरजंगमम्
मंत्राचा अर्थ समजून, त्याची भक्ती योग्य रीतीने करावी; हे संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, त्याचेच दास आहे.
श्रीमन्नारायणः स्वामी जगतां प्रभुरीश्वरः । माता पिता सुतो बंधुर्निवासः शरणं गतिः
श्रीमंत नारायण, स्वामी, जगाचा प्रभु; आई, वडील, मुलगा, नातेवाईक, निवासस्थान, आश्रय आणि अंतिम ध्येय आहे.
कल्याणगुणवान्श्रीशः सर्वकामफलप्रदः । योऽसौ निर्गुण इत्युक्तः शास्त्रेषु जगदीश्वरः
श्रीचा स्वामी, शुभ गुणांनी युक्त, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा; जो शास्त्रात 'गुणरहित' म्हणतात, तोच जगाचा ईश्वर आहे.
प्राकृतैर्हेयसंयुक्तैर्गुणैर्हीनत्वमुच्यते । यत्र मिथ्या प्रपञ्चत्वं वाक्यैर्वेदांतगोचरैः
नैसर्गिक आणि दोषयुक्त गुणांमुळे जे हीनपण येते, ते सांगितले आहे; जिथे खोट्या जगाच्या स्वरूपाची चर्चा वेदांतातील वाक्यांत होते.
दृश्यमानमिदं सर्वमनित्यमिति चोच्यते । अत्रापि प्राकृतं रूपमण्डस्यैव विनाशनम्
इथे दिसणारी ही सर्व सृष्टी क्षणभंगुर आहे असं म्हटलं जातं; अगदी या ब्रह्मांडाचं नैसर्गिक रूपही शेवटी नष्टच होतं.
प्राकृतानां हि रूपाणामनित्यत्वं तथोच्यते । इममर्थं महादेवि प्रकृतेरुद्भवं हरेः
नैसर्गिक रूपंही कायमची नसतात असं सांगितलं आहे. हेच, हे महादेवी, प्रकृतीतून हरिचा जन्म कसा होतो याच्याशी संबंधित आहे.
क्रीडार्थं देवदेवस्य विष्णोर्लीलाधिकारिणः । लोकैश्चतुर्भिर्दशभिः सागरैर्द्वीपसंयुतैः
देवतांचा देव असलेल्या विष्णूंनी आपल्या लीलेसाठी, चार आणि मग दहा समुद्रांसह, द्वीपांनी युक्त असे लोक निर्माण केले.
भूतैश्चतुर्विधैश्चापि भूधरैश्च महोच्छ्रयैः । परिपूर्णमिदं रम्यमंडं प्रकृतिसंभवम्
चार प्रकारची जीवसृष्टी आणि उंच डोंगर यांनी हे सुंदर आणि पूर्ण ब्रह्मांड, प्रकृतीतून निर्माण झालं आहे.
दशोत्तरगुणोपेतं सप्तावरणसंवृतम् । कलाकाष्ठादिरूपेण यः कालं परिवर्तते
दहा आणि त्याहून अधिक गुणांनी युक्त, सात आवरणांनी वेढलेलं हे ब्रह्मांड आहे; यात काला, काष्ठ अशा वेगवेगळ्या रूपांनी काळ फिरत असतो.
कालेनैव जगत्सर्गस्थितिसंहरणं भवेत् । चतुर्युगसहस्रं वै ब्रह्मणो दिवसो भवेत्
फक्त काळामुळेच जगाची सृष्टी, स्थिती आणि संहार घडतो; ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे चार युगांच्या हजार चक्रांचा काळ असतो.
तावंति रात्रिवर्षाणि ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । क्षये तु ब्रह्मणः प्राप्ते सर्वसंहारको भवेत्
जितके दिवस-रात्र आणि वर्षे आहेत, तितकाच ब्रह्माचा, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा, आयुष्य असतं; आणि जेव्हा ब्रह्माचा अंत येतो, तेव्हा सर्वांचा संहार होतो.
अंडमंडगता लोका दह्यंते कालवह्निना । सर्वात्मानस्तथा विष्णोः प्रकृतौ विनिवेशिताः
ब्रह्मांडाच्या आत असलेली सगळी लोकं काळाच्या अग्नीने जळून जातात; आणि सर्व जीव, विष्णूच्या प्रकृतीत विलीन होतात.
अंडावरणभूतानि प्रकृतौ लयमाप्नुयुः । सा सर्वजगदाधारा प्रकृतिर्हरिसंश्रिता
ब्रह्मांडाच्या आवरणाचे घटकही शेवटी प्रकृतीत विलीन होतात; तीच प्रकृती, हरिच्या आश्रयाने, सर्व जगाची आधार आहे.
तया जगत्सर्गलयौ करोति भगवान्सदा । क्रीडार्थं देवदेवेन सृष्टा माया जगन्मयी
त्या प्रकृतीमुळे भगवंत नेहमी सृष्टीची निर्मिती आणि संहार करतो; देवतांच्या देवाने केवळ लीलेसाठी ही जगरूपी माया निर्माण केली.
अविद्या प्रकृतिर्माया गुणत्रयमयी सदा । सर्गस्थितिलयानां सा हेतुभूता सनातनी
अविद्या, प्रकृती आणि माया — या नेहमीच तीन गुणांनी युक्त असतात; त्या सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांना शाश्वत कारण आहेत.
योगनिद्रा महामाया प्रकृतिस्त्रिगुणान्विता । अव्यक्ता च प्रधानं च विष्णोर्लीलाविकारिणः
योगनिद्रा, महामाया, त्रिगुणयुक्त प्रकृती, अव्यक्त आणि प्रधान — हे सर्व विष्णूच्या लीलेचे रूप आहेत.
जगत्सर्गलयौ स्यातां प्रकृतेरेव सर्वदा । असंख्यप्रकृतेः स्थानं निबिडध्वान्तमव्ययम्
सृष्टीची निर्मिती आणि संहार नेहमी प्रकृतीतूनच होतात; असंख्य प्रकृतींचं स्थान म्हणजे घनदाट, न संपणाऱ्या अंधाराचं स्वरूप आहे.
ऊर्ध्वं तु सीम्नि विरजा निस्सीमाधस्सनातनी । तयादृतं जगत्सर्वं स्थूलसूक्ष्माद्यवस्थया
वरच्या सीमारेषेवर विरजा आहे, ती अनंत आणि सनातन आहे; तिच्यामुळे हे सर्व जग स्थूल आणि सूक्ष्म अवस्थेत टिकून आहे.
विकाससंकोचावस्थे तस्यां सर्गलयौ स्मृतौ । एवं सर्वाणि भूतानि प्रकृत्यंतर्गतानि वै
तिच्यात विस्तार आणि संकोच या अवस्थांमध्ये सृष्टी आणि संहार घडतात असं मानलं जातं; त्यामुळे सर्व जीव प्रकृतीच्या आतच असतात.
ततः शून्यमिदं सर्वं प्रकृत्यंतर्गतं महत् । एवं प्रकृतिरूपाया विभूते रूपमुत्तमम्
मग सर्व काही शून्य होतं, आणि ते सगळं महान प्रकृतीत विलीन होतं; अशा प्रकारे प्रकृतीच्या स्वरूपाची ही सर्वोच्च महिमा आहे.
त्रिपाद्विभूतिरूपं तु शृणु भूधरनंदिनि । प्रधान परमव्योम्नोरंतरे विरजा नदी
आता त्रिपाद विभूतीच्या रूपाबद्दल ऐक, हे पर्वतांना आनंद देणारी; प्रधान आणि परम आकाश यांच्या मध्ये विरजा नदी वाहते.
वेदांगस्वेदजनिततोयैः प्रस्राविता शुभा । तस्याः पारे परे व्योम्नि त्रिपाद्भूतिस्सनातनी
ती शुभ्र नदी, वेदांच्या अंगातून आलेल्या घामाच्या पाण्याने वहाते; तिच्या पलीकडे, अत्युच्च आकाशात, त्रिपादरूपी सनातन सत्ता आहे.
अमृतं शाश्वतं नित्यमनन्तं परमं पदम् । शुद्धं सत्वमयं दिव्यमक्षरं ब्रह्मणः पदम्
अमर, शाश्वत, नित्य, अनंत आणि सर्वोच्च असे ते निवासस्थान आहे. ते पूर्णपणे शुद्ध, सात्त्विक, दिव्य आणि अक्षय आहे—हेच ब्रह्माचे निवासस्थान.
अनेककोटिसूर्याग्नि तुल्य वर्चसमव्ययम् । सर्ववेदमयं शुद्धं सर्गप्रलयवर्जितम्
असंख्या कोटी सूर्य आणि अग्नीइतकं तेजस्वी, कधीही न संपणारे; सर्व वेदांनी भरलेले, शुद्ध, सृष्टी आणि प्रलय यांना न लागणारे.
असंख्यमजरं नित्यं जाग्रत्स्वप्नादिवर्जितम् । हिरण्मयं मोक्षपदं ब्रह्मानंदसुखावहम्
ते अनंत, कधीही न वृद्ध होणारे, नित्य, जागरण, स्वप्न वगैरे अवस्थांपासून मुक्त; सोन्यासारखे तेजस्वी, मुक्तीचे स्थान, ब्रह्मानंद देणारे.
समानाधिक्यरहितमाद्यंतरहितं शुभम् । तेजसात्यद्भुतं रम्यं नित्यमानंदसागरम्
ज्याला ना कोणी समकक्ष, ना श्रेष्ठ; ज्याला आरंभ नाही, शेवट नाही, ते पवित्र आहे. त्याचे तेज अद्भुत आहे, ते रम्य आहे आणि सतत आनंदाचा महासागर आहे.
एवमादिगुणोपेतं तद्विष्णोः परमं पदम् । न तद्भासयते सूर्यो न शशांको न पावकः
अशा गुणांनी युक्त, ते विष्णूचे परम स्थान आहे. तिथे ना सूर्य, ना चंद्र, ना अग्नी प्रकाश देऊ शकतात.
यद्गत्वा न निवर्तंते तद्धाम परमं हरेः । तद्विष्णोः परमं धाम शाश्वतं नित्यमच्युतम् । न हि वर्णयितुं शक्यं कल्पकोटिशतैरपि
ज्याठिकाणी गेल्यावर पुन्हा कोणी परत येत नाही, तेच हरिचे परम धाम आहे. ते विष्णूचे शाश्वत, नित्य, अचल निवासस्थान कोटी कल्पांमध्येही वर्णन करता येत नाही.
हरेः पदं वर्णयितुं न शक्यं मया च धात्रा च मुनींद्रसङ्घैः । यस्मिन्पदे ह्यच्युत ईश्वरो यः सो अङ्ग वेद यदि वा न वेद
हरिपदाचे वर्णन मी, ब्रह्मा किंवा मोठमोठ्या ऋषींच्या संमेलनानेही शक्य नाही. त्या ठिकाणी अचल ईश्वर वास करतो; कोणी जाणो वा न जाणो, हेच सत्य आहे.
यदक्षरं वेदगुह्यं यस्मिन्देवा अधि विश्वे निषेदुः । यस्तन्नो वेद किमृचा करिष्यति ये तद्विदुस्त इमे समासते
जे अक्षय, वेदातील गूढ, ज्यात सर्व देवता स्थिरावल्या आहेत—जो ते जाणतो, त्याने ऋचा म्हणून काय मिळवायचं? जे ते जाणतात, तेच तिथे एकत्र राहतात.