स च सुग्रीवस्य हनूमानित्युवाच
तो म्हणाला, 'मी सुग्रीवाचा हनुमान आहे.'
रामं नत्वा सुग्रीवमेत्य नत्वा देवनारायणइवापरः पुरुषो युवा मेघश्यामो जटी आजानुबाहुरतियशस्वी सूर्यसंकाशेन सहापरेण नरेण इहास्ते
हनुमानाने रामाला वंदन केले, मग सुग्रीवाजवळ जाऊन त्याला वंदन केले आणि म्हणाला, 'हा दुसरा पुरुष म्हणजेच देव नारायण आहे—तरुण, काळ्या मेघासारखा, जटाधारी, गुडघ्यापर्यंत हात असलेला, फार प्रसिद्ध, आणि सूर्यासारखा तेजस्वी दुसऱ्या पुरुषासह येथे आला आहे.'
अथ तरुच्छायाधः संस्थितौ सर्वलक्षणसंपन्नौ राजपुत्रौ दृष्ट्वा उक्तश्च ताभ्यां सुग्रीवाय निवेदयेति तत्त्वयि निवेदितम्
मग झाडाच्या सावलीखाली उभे असलेले, सर्व गुणांनी युक्त असे दोन राजपुत्र पाहून, त्यांनी हनुमानाला सांगितले, 'सुग्रीवालाच कळव.' म्हणून तू त्याला कळवलेस.
अथ सुग्रीवः सत्वरमुत्थाय पुष्पसलिलादिद्रव्यमादाय पादप्रक्षालनादिकं कृत्वा फलानि समर्प्य व्यज्ञापयत्
मग सुग्रीव पटकन उठला, फुले, पाणी आणि इतर वस्तू घेतल्या, त्यांच्या पायांना पाणी घातले, फळे अर्पण केली आणि आपली विनंती मांडली.
कौ युवां किमर्थमागतौ राजपुत्रौ तपस्विनाविति सुग्रीववचनमाकर्ण्य लक्ष्मणेनाभाषत रामः
सुग्रीव म्हणाला, 'तुम्ही दोघे कोण आहात? कोणत्या कारणासाठी आलात, राजपुत्रांनो, तपस्वींनो?' सुग्रीवाचे हे शब्द ऐकून रामाने लक्ष्मणामार्फत उत्तर दिले.
दशरथतनयावावां रामलक्ष्मणौ दुष्टनिग्रह शिष्टपरिपालनाय वनं गताविति
आम्ही दशरथाचे पुत्र राम आणि लक्ष्मण आहोत; दुष्टांचा नाश करण्यासाठी आणि सज्जनांचे रक्षण करण्यासाठी आम्ही वनात आलो आहोत.
अथ सुग्रीव आह युवयोरुपकारमपकारं कार्यमस्तीति लक्ष्यते
मग सुग्रीव म्हणाला, 'तुम्हा दोघांमध्ये आणि माझ्यात काही उपकार किंवा अपकार करायचे कारण दिसते.'
अन्यथा सेनासमेतावागमिष्यतः लक्ष्मण आह अस्ति कार्यांतरम् अमुष्य भार्या केनापहृता न ज्ञायते तामन्वेष्टुमागतौ तदेवावयोः कार्य्यमन्यदानुषंगिकम् तदर्थमपि जलधिं तराव अपि पातालं प्रविशाव अपि नाकं साधयावः अपि महेंद्रं पातयावः अपि बलिनं हनावः किमपि कुर्वहे
सुग्रीव उवाच- रावणेनापहृतया कयाचिद्ध्रियमाणागतया विभूषणानि कानिचित्परित्यक्ता निगतानि मया संगृहीतानि तानि दर्शयामीत्याभाष्य रामं मंदिरमागमय्य दर्शयामास
सुग्रीव म्हणाला, 'रावणाने तिला पळवून नेत असताना तिने काही दागिने टाकले, ते मी उचलले आहेत. ते मी तुला दाखवतो.' असे म्हणून त्याने रामाला आपल्या घरी नेले आणि ते दागिने दाखवले.
रामोऽपि निरीक्ष्य निश्चित्य प्ररुद्य क्व गतोऽसौ रावण इति पप्रच्छ स च दक्षिणामाशां गत इति बभाषे
रामाने ते पाहून ओळखले, रडला आणि विचारले, 'रावण कुठे गेला?' त्यावर तो म्हणाला, 'तो दक्षिण दिशेला गेला आहे.'
अथ रामस्तेन सख्यमकरोत् अपृच्छच्च किमर्थमिह भार्य्याहीनः स्थित इति
मग रामाने त्याच्याशी मैत्री केली आणि विचारले, 'तू पत्नीपासून वंचित होऊन येथे का आहेस?'
रामोप्यनंतरमनिश्चयाद्वालिनं नाहनत्
रामाने लगेचच वालीला ठार केले नाही, कारण त्याला खात्री नव्हती.
अथ सुग्रीवः पलायितो राममिदमभाषत
मग सुग्रीव पळून गेला आणि रामाला म्हणाला,
तव चित्तमविज्ञाय प्रवृत्तोऽहमरणाय
'तुझे मन जाणून न घेता मी मृत्यूकडे गेलो.'
रामोपि युवयोर्विशेषाज्ञानान्मया तूष्णीं भूतं चिह्नितं त्वा निरीक्ष्यतं हन्मि
राम म्हणाला, 'तुम्हा दोघांमध्ये फरक ओळखता आला नाही म्हणून मी गप्प बसलो; आता मी तुला खूण करून ठेवले आहे, पाहतो आणि मग मारतो.'
अथ सुग्रीवश्चिह्नं कृत्वा वालिनं युद्धायाहूय समतिष्ठत
मग सुग्रीवाने एक खूण करून वालिला युद्धासाठी बोलावलं आणि सज्ज झाला.
तारा बभाषे वालिनम्
ताराने वालिला बोललं.
सहायवानिव लक्ष्यते सुग्रीवो नोचेदेवं नाह्वयति ज्ञातं मया रामलक्ष्मणौ दशरथतनयौ नारायणांशौ भूभारावतरणाय समागतौ तावस्य सहायभूतौ
सुग्रीवाजवळ मदतीसाठी कोणी आहेत असं दिसतंय; नाहीतर तो तुला अशा रीतीने आव्हान दिलं नसतं. मला माहिती आहे की राम आणि लक्ष्मण हे दशरथाचे पुत्र, नारायणाचे अंश, पृथ्वीवरील भार हलका करण्यासाठी आले आहेत; ते आता सुग्रीवाचे साथीदार आहेत.
वाल्युवाच- नीतिमान्राम इति मया श्रुतः । नहि बलवंतं विहाय दुर्बलं भजते तादृशः समायातु वा रामः प्रतिपन्नमधिकं कृत्वा बिभेति वीरो यदि रामः स्वयं युद्धाय यातस्तदा युद्धं कर्तव्यमित्याभाष्य तारां संभाव्य सुग्रीवयुद्धाय निर्य्यातः
वाली म्हणाला: मी ऐकलंय की राम हा नीतीमान आहे; असा माणूस बलवानाला सोडून दुर्बलाची बाजू घेत नाही. जर राम स्वतः युद्धासाठी आला असेल, तर मग युद्ध करायलाच हवं. असं म्हणून आणि ताराच्या बोलण्याचा विचार करून, तो सुग्रीवाशी लढायला बाहेर गेला.
अथ मुष्टियुद्धमन्योन्यमभूत्
मग त्यांच्यात मुष्टियुद्ध सुरू झालं.
रामोऽपि वालिनं जघान
रामानेही वालिला मारलं.
पपात च वाल्याह चाशस्त्रयुद्धे वा बाणघातोऽथ शोणितसर्वांगो बभूव
वाली खाली पडला आणि म्हणाला, 'शस्त्राशिवायच्या लढाईत शस्त्राने मारणं योग्य आहे का?' त्याचं सगळं अंग रक्ताने माखलं.
अथ तारा चांगदश्च समागत्य व्यथितौ बभूवतुः
मग तारा आणि अंगद एकत्र आले आणि फार दुःखी झाले.
अथ राघवं वानराः समायाता वाल्युपांते निपेतूरुरुदुश्च
मग वानर रामाजवळ आले आणि वालिच्या बाजूला पडून मोठ्याने रडू लागले.
अथ तारा रामं बभाषे शास्त्रकुशलाः शूरा धार्मिका राघवाः पुरा चापि राम कथं पापमकार्षीः
मग ताराने रामाला बोललं: 'राघवा, तू शास्त्रात निपुण, शूर आणि धर्मशील आहेस. पण यापूर्वीही, राम, तू असं पाप का केलंस?'
न क्षत्रधर्म्मं जानीषे राजगणसेवितम्
तुला क्षत्रियधर्म, जो राजांनी पाळला जातो, माहित नाही.
अन्योन्यं युद्ध्यतोर्युद्धे जयो वा मरणं भवेत् । अन्यो यदितयोर्हन्याद्ब्रह्महा स निगद्यते
जेव्हा दोनजण एकमेकांशी लढतात, तेव्हा विजय किंवा मृत्यू होतो; पण तिसऱ्याने त्यातल्या कोणालाही मारलं, तर त्याला ब्रह्महत्यारा म्हणतात.
किं वैरेण वालिनमाहनः किं वानरमांसाशया
तुला वालिसोबत काय वैर होतं, की तुला वानरमांसाची इच्छा होती?
अभोज्यं वानरं मांसं यद्यात्मनोऽप्रियात्सुखाभावादपरेषामपि तथाभावं मन्यसे अहो विमोहाद्यदिमामादातुमिदं कृतमेकपत्नीव्रतं तव
वानराचं मांस खाण्याजोगं नाही; जर तू हे स्वतःच्या द्वेषातून किंवा आनंद न मिळाल्यामुळे केलं असेल, तर तुला वाटतं का की इतरांनाही तसंच वाटतं? अहो, कसलं हे भ्रम, एकपत्नीवरती निष्ठा असलेल्या तुझ्यासारख्या माणसाने असं कसं केलं?
नाहीतर तुम्ही सैन्यासह येथे आले नसतात. लक्ष्मण म्हणाला, 'आम्हाला दुसरेही कारण आहे—याच्या पत्नीला कोणीतरी पळवून नेले आहे, कोण नेले हे माहित नाही; आम्ही तिला शोधायला आलो आहोत. हेच आमचे मुख्य काम, बाकी सर्व दुय्यम आहे. त्यासाठी आम्ही समुद्र ओलांडू, पाताळात जाऊ, स्वर्गात जाऊ, महेंद्राला खाली पाडू, बलाढ्यांना मारू—जे काही करावे लागेल ते करू.'
सुग्रीव उवाच-। मम भ्राता वाली महाबलो ममभार्य्यां राज्यं चापहृत्य किष्किन्धायामास्ते युद्धेन चाहं पराजितः तद्वधाय सर्वथा मम चिंता यथासौ त्वया निहन्यते तथाहमपि सागरं बद्ध्वा परतीरे लंकायां स्थितां सीतां रावणेनापहृतां तव समर्पयामीत्याभाष्य शपथं कृत्वा सुग्रीवो वालिनातिबलिना युद्धायाहूतेन युयुधे
सुग्रीव म्हणाला, 'माझा भाऊ वाली फार बलवान आहे; त्याने माझी पत्नी आणि राज्य घेतले आणि किष्किंधेत राहतो. युद्धात मी हरलो. त्याचा वध व्हावा म्हणून मी नेहमी चिंतीत असतो. तू त्याला मारलास तर मीही समुद्रावर पूल बांधून, लंकेच्या त्या पार असलेल्या, रावणाने पळवलेल्या तुझ्या सीतेला परत आणीन.' असे म्हणून शपथ घेऊन सुग्रीवाने फार बलाढ्य वालिला युद्धासाठी बोलावून त्याच्याशी युद्ध केले.