नारदोप्यनुमेने
नारदानेही सहमती दर्शवली.
उवाच श्वः पराह्णे च क्षत्त्रविवाहश्च भवेदतः स्वयं वरार्थं नृपा आगच्छंतु तन्नृपदूतान्प्रेषय
तो म्हणाला, "उद्या किंवा परवा क्षत्रियांचे लग्न होईल; म्हणून वरासाठी राजे स्वतः येऊदेत. त्या राजांना बोलावण्यासाठी दूत पाठव."
अथ राजा दशरथानुमतेन सर्वानेव नृपानागमय्याचिंतयत् कथं सर्वानेव तिरस्कृत्य वैदेही रामाय देयेति
मग राजा दशरथाच्या संमतीने सर्व राजांना बोलावून विचार करू लागला, 'इतर सर्वांना बाजूला ठेवून वैदेहीला रामाला कसे देता येईल?'
अथ रात्रौ मुहुर्मुहुर्निःश्वस्य निद्रालुरपि न निद्रामाप
मग रात्री तो वारंवार श्वास घेत राहिला, झोप येऊनही त्याला झोप लागली नाही.
जजाप शतरुद्रियं जुहाव च तेनैव कामाहुतीः प्रास्तुवच्च पुरुषसूक्तेन
त्याने शतरुद्राचे जप केले, त्याच मंत्राने कामासाठी आहुती दिल्या आणि पुरुषसूक्ताने स्तुती केली.
अथ तादृश एव महेश्वरस्तत्र प्रादुरभूत्
मग अशाच स्वरूपात महेश्वर तिथे प्रकट झाला.
अथ राजा नमस्कृत्यास्तुवीत
मग राजाने वंदन करून त्याची स्तुती सुरू केली.
इति स्तोत्रमाकर्ण्य भगवान्भवो राजानमुवाच वरदोऽहं वरं वृणु
ही स्तुती ऐकून भगवान भवाने राजाला सांगितले, "मी वर देणारा आहे – तू वर माग."
राजोवाच श्रीमन्मम कन्या वैदेही रामाय दित्सिता स्वयंवरे कुलरूपबलोत्साह संपन्नानेकभूपराक्षसविप्रादिसर्वप्राणिसमागमे रामाधिकबलो यदि तामग्रहीष्यत् तदा वचनमनृतं मम पापं च भविष्यति
राजा म्हणाला, "भगवान, माझी कन्या वैदेही स्वयंवरात रामाला द्यायची आहे. ती कुलीन, सुंदर, बलवान आणि उत्साही आहे. अनेक राजा, राक्षस, ब्राह्मण आणि सर्व जीवांच्या उपस्थितीत जर रामापेक्षा बलवान कोणी तिला जिंकला, तर माझे वचन खोटे ठरेल आणि मला पाप लागेल."
प्रत्युत दशरथोऽपि सर्वानेवागतान्विजेतुमलं क्षत्रकदनश्च रामो यद्यायास्यति तर्हि मम सुतां किं करिष्यति वा किंकिं वा प्रेषयिष्यति कीदृशं कारयिष्यति मम किंवा करिष्यति सर्वथा हि प्रभूतबलवाहनो नरपतिरशेषमपि त्रिभुवनं हन्यात् किमुत मामल्पसत्वं किमुत बहुना भवानेव शरणं ममोपायं वद यथा विवाहे श्रेयो भविष्यति रामश्च जामाता भविष्यति
शंभुरपि तथा करोमीत्युवाच
शंभू म्हणाला, "तसेच करीन."
राम एव नाथः सीताया भविष्यति रामं च कृत्वा स्वस्त्यद्यैव करिष्यामि गृहाणाजगवं धनुरिदम्
"रामच सीतेचा स्वामी होईल. आजच मी रामाला आशीर्वाद देऊन, हे माझे धनुष्य तुला देतो."
राजोवाच- किमेतेनाजगवेन धनुषा स्वयंवरे सीतां रामं प्रापय
राजा म्हणाला – "या तुझ्या धनुष्याने स्वयंवरात सीतेला रामाशी एकत्र कर."
शंकर उवाच- इदं धनुरसज्यं मे यस्तु सज्यं करिष्यति तस्मै देया मया सीता प्रतिज्ञामेवमाचर
शंकर म्हणाला – "हे माझे धनुष्य अजून सज्ज नाही; जो ते सज्ज करेल, त्यालाच मी सीता देईन. अशी प्रतिज्ञा ठेव."
इत्येवमुक्त्वा भगवान्गणैरंतर्दधे हरः । अथादातुं धनू राजा न शशाकातियत्नतः
असे म्हणून भगवान हर आपल्या गणांसह अदृश्य झाला. मग राजा खूप प्रयत्न करूनही धनुष्य उचलू शकला नाही.
अथोज्ज्वलं शतसहस्रगजबलं समाहूय गृहाणेत्युवाच
मग शंभर हजार हत्तींच्या बळाइतका सैन्य बोलावून, "हे उचला!" असे सांगितले.
स चापि मातुलं नत्वाट्टहासं कृत्वोत्प्लुत्य धनुर्द्वाभ्यां कराभ्यामुद्दधार जानुपर्यंतं मातुलो मारीचः श्रुत्वा एकाकी विप्रवेषं कृत्वा विदेहमयाचत वैश्वदेवांते प्राप्तमतिथिं मामवैहि
त्याने मामा समोर वाकून मोठ्याने हसत, उडी मारून दोन्ही हातांनी धनुष्य गुडघ्यापर्यंत उचलले. मामा मारीचाने हे ऐकून, ब्राह्मणाचा वेष घेऊन, विदेहात वैश्वदेवाच्या शेवटी, "माझा अतिथी म्हणून स्वीकार करा," अशी मागणी केली.
राजोवाच- स्वागतं भो इदं ब्रह्मन्नासनं तत्र निषीदेति
राजा म्हणाला – "स्वागत आहे, ब्राह्मणहो! हे आसन घ्या, तिथे बसा."
स चातिथिस्तथेत्युक्त्वा निषसाद
तो अतिथी "तसेच" म्हणत बसला.
अथ राजा जलमादाय पादौ प्रक्षाल्य गंधपुष्पाक्षतैरभ्यर्च्य महाजं तस्मै निवेद्य भोजनाय प्रार्थयामास
मग राजाने पाणी घेऊन त्याचे पाय धुतले, गंध, फुले, अक्षता अर्पण केली, मोठ्या आदराने त्याचे स्वागत केले आणि भोजनासाठी आमंत्रित केले.
स चापि तदन्नं षड्रसोपेतं सौवर्णभाजनगतमीक्षमाणइवेतस्ततो विलोकयामास
त्याने ते सहा रसांनी युक्त असे अन्न, सोन्याच्या भांड्यात ठेवलेले पाहिले आणि त्याकडे लक्षपूर्वक पाहू लागला.
वीक्ष्यासावचिंतयदेनां कथमपहरामि कथमालिंगामि कथमन्यत्किंचित्करोमीत्येवमवसरमलभमानस्तूष्णीमेव विनिर्गतः
तिला पाहून त्याच्या मनात आले, 'ही कशी चोरू? कशी मिठी मारू? अजून काही कसे करू?' पण योग्य संधी न मिळाल्याने तो शांतपणे तिथून निघून गेला.
अथ देवा धनुःसज्जीकरणाय यतमाना अहंपूर्विकया विद्यमाना अन्योन्यतिरस्कारेण महेंद्रः प्राप धनुरुत्तमं प्रांतद्वयात्परं नावनमयितुं शशाक
मग देवता धनुष्य ओढण्यासाठी प्रयत्न करू लागले. एकमेकांना मागे टाकण्याचा प्रयत्न करत, महेंद्राने पहिले धनुष्य मिळवले, पण तो फक्त टोकांपासून वाकवू शकला, पूर्णपणे वाकवू शकला नाही.
अथ सूर्यो धनुरादाय नमयन्नेव निपपात
मग सूर्याने धनुष्य उचलले आणि वाकवायचा प्रयत्न करताच तो खाली पडला.
वायुर्बलवतां श्रेष्ठो जग्राहाजगवमथ स्वेनैव करेणोत्कर्षयन्नधः पपात धनुश्च वायोरुपरि पपात अहसंस्तदा सर्वे
वायू, बलवानांमध्ये श्रेष्ठ, त्याने धनुष्य उचलले आणि स्वतःच्या हाताने ओढण्याचा प्रयत्न केला, पण तो खाली पडला आणि धनुष्य त्याच्यावरच पडले. हे पाहून सगळे हसले.
एतस्मिन्नंतरे तुरगवरमारुह्य बाणासुरः सहस्रबाहुरनेकानेकशिरोभिर्दैत्यैः परिवृतः प्रह्लादसमेतो विदेहपुरीमाजगाम
इतक्यात, उत्तम घोड्यावर बसून, हजार हातांचा बाणासुर, अनेक डोक्यांच्या असुरांसह आणि प्रह्लादासह, विदेह नगरीत आला.
अथ स्वविभूषणोद्भासितां दिशं कुर्वन्स्वतेजसापयशसो देवताः कुर्वन्नानाविधगीतं शृण्वन्द्व्यंगुलमात्रेण शक्तो विरराम
आपल्या दागिन्यांच्या झळाळीने दिशांना उजळवत, आपल्या तेजाने देवतांचे कीर्तन ऐकत, तो फक्त दोन बोटांच्या जोरावर थांबला.
अथ मध्ये निशं राजा शुचिर्भूत्वा त्र्यंबकं सांबिकं मंगलदुकूलधारिणं कमलभवपुरुषोत्तमशक्र-प्रमुखनिखिलदेवैर्भृगुप्रमुखमुनिवरैर्हाहाप्रमुखगंधर्वैस्तुंबुरुप्रमुखैश्च श्रुतिस्मृतीतिहासपुराणैर्मूर्तिमद्भिश्च सिद्धविद्याधरादिमातृकागणैश्च नंदीप्रमुखगणैश्च सेव्यमान पादकमलं सर्वामंगलपरिमोचकमतिपुण्यसलिलया गंगया निष्कलं केन चंद्रमसा सेव्यमान शिरोभागं वामांकारूढया गिरिजया प्रदीयमानवीटिं सहासं सकामं सहावेक्षणमाददानं गोक्षीरसदृशं प्रतिकूलकस्तूरिकासदृशकंठं मृदुसूक्ष्मस्निग्धजटाभिर्विरचितकपर्दं विशुद्धकार्तस्वरकुंडलोपशोभितगंडभागं द्विरष्टवर्षवयसं गोक्षीरसदृश स्थूलमुक्ताफलकौसुंभवर्णांचलेनावेष्टितशिरोभागं विविधरत्नविरचितकार्तस्वरभूषितवक्षःस्थलमतिधवलोपवीतेनोपशोभितशरीरमंबिकानुलग्नकुंकुमारुणसुगंधिशरीरमीक्षमाणं तर्जमानकाममार्गणं कोटिकंदर्पसदृशं मनसाचिंतयत्
मग मध्यरात्रीला राजा शुद्ध होऊन, त्र्यंबक आणि अंबिका यांचा, मंगल वस्त्र परिधान केलेल्या, ब्रह्मा, विष्णु, इंद्र व इतर सर्व देव, भृगु व इतर ऋषी, हाहा, तुम्बुरू व इतर गंधर्व, वेद, स्मृती, इतिहास, पुराणे, सिद्ध, विद्याधर, मातृका, नंदी व इतर गण यांच्या सेवेत असलेल्या, सर्व अमंगल दूर करणाऱ्या, अतिशय पुण्यवान गंगाजल व चंद्र यांनी पूजिल्या जाणाऱ्या, डाव्या मांडीवर पार्वतीला बसवलेल्या, विड्याचा तोडा अर्पण झालेल्या, हसतमुख, कामभावनेने व हास्याने पाहणाऱ्या, गायीच्या दुधासारख्या शुभ्र वर्णाच्या, कस्तुरीसारख्या काळ्या गळ्याच्या, मऊ, सूक्ष्म, स्निग्ध जटांनी गुंफलेल्या, शुद्ध सोन्याच्या कुंडलांनी गाल शोभिवलेल्या, सोळा वर्षांच्या तरुण रूपातील, गायीच्या दुधासारख्या शुभ्र व केशररंगी वस्त्राने शिराभाग झाकलेल्या, विविध रत्नांनी सजवलेल्या सोन्याच्या दागिन्यांनी छाती शोभिवलेल्या, पवित्र शुभ्र यज्ञोपवीताने उजळलेल्या, अंबिकेच्या कुंकुमाने व सुवासिक अंगाने सुगंधित झालेल्या, कामदेवाच्या बाणांकडे रोखून पाहणाऱ्या, कोटी कोटी मदाने भरलेल्या मनाने, अशा भगवान शंकराचे मनाशी ध्यान केले.
राजोवाच- क्षितिसलिलगगनपवनदहनरविशशियजमानमूर्तिभिरष्टमूर्ते विश्वमूर्ते लोकमूर्त्ते त्रिभुवनमूर्ते वेदपुराणमूर्त्ते यज्ञमूर्ते स्तोत्रमूर्त्ते शास्त्रमूर्त्तेस्वधामूर्त्ते नारायणमूर्त्ते सर्वदेवतामूर्त्ते त्रयीमयत्रयीप्रमाणत्रयीनेत्रसा-मप्रियवसुधाराप्रियभक्तिप्रियभक्तसुलभाभक्तविदूरस्तुतिप्रिय धूपप्रिय दीपप्रिय घृतक्षीरप्रिय द्रो णकरवीरप्रिय श्रीपत्रप्रिय कमलकह्लारप्रिय नंद्यावर्तप्रिय बकुलप्रिय यूथिकाप्रिय कोकनदप्रिय ग्रीष्मजलावासप्रिय यमनियमप्रिय नियतेंद्रियप्रिय जपप्रिय श्राद्धप्रिय गायनप्रिय गायत्रीप्रिय पंचब्रह्मप्रिय सदाचारप्रिय गोत्रोत्सादिकमलभवहरिहरनयनसमर्चित पादकमलजयप्रद हरिप्रार्थितजलोत्पादितचक्रप्रदर्शकृत्स्मृतियुक्तिप्रद स्मृतमंगलप्रद मृत्युञ्जय नमस्ते नमस्ते
राजा म्हणाला – पृथ्वी, जल, आकाश, वायू, अग्नी, सूर्य, चंद्र, यजमान अशा आठ रूपांनी, विश्वरूप, लोकांचे रूप, त्रिभुवनाचे रूप, वेद-पुराणांचे रूप, यज्ञरूप, स्तोत्ररूप, शास्त्ररूप, स्वधारूप, नारायणरूप, सर्व देवतांचे रूप, त्रयीमय, त्रयीचे प्रमाण, त्रिनेत्री, पृथ्वीला प्रिय, भक्तिप्रिय, भक्तांना सहज मिळणारा, अभक्तांपासून दूर, स्तुतीप्रिय, धूपप्रिय, दीपप्रिय, तूपप्रिय, दूधप्रिय, द्रोणमाप प्रिय, श्रीपत्रप्रिय, कमळप्रिय, कळ्याणप्रिय, नंदीआवर्तप्रिय, बकुलप्रिय, जुईप्रिय, कोकणदप्रिय, उन्हाळ्यातील पाण्याचा प्रिय, यम-नियमप्रिय, इंद्रियसंयमप्रिय, जपप्रिय, श्राद्धप्रिय, गायनप्रिय, गायत्रीप्रिय, पंचब्रह्मप्रिय, सदा चांगल्या आचाराचा प्रिय, ब्रह्मा, विष्णु, महेश यांच्या पूजनाने पावन झालेल्या पादकमलाने विजय देणारा, हरिने मागितलेल्या जलातून उत्पन्न चक्र दाखवणारा, स्मरण व युक्ती देणारा, मंगल स्मरण देणारा, मृत्यूवर विजय मिळवणारा, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार.
पुढे, जर दशरथ सर्व सैन्यासह आला आणि राम क्षत्रिय म्हणून सर्वांना मारला, तर माझ्या मुलीचे काय होईल? तो काय पाठवेल, काय करील, काय घडवेल? मोठ्या सैन्याचा राजा सर्व त्रिभुवनही नष्ट करू शकतो, मग आम्ही तर दुर्बलच आहोत. म्हणून, हे प्रभो, तुम्हीच माझे आश्रय आहात – विवाहात कल्याण कसे होईल आणि राम माझा जावई कसा बनेल, हे उपाय सांगा.
तस्मिन्नेवावसरे सीता पद्मकिंजल्कप्रभेषदरुणवसनं बिभ्रती नीलकुटिलकुंतलैश्चलद्भिर्यूनां मनांस्याकर्षयद्भिः प्रेक्षमाणदृष्टिभग्नकलैरिव स्त्रीणां चित्तमीदृशमिति दर्शयद्भिरिवोपशोभित-ललाटानंगचापसुभ्रूपद्मपत्रारुणविलोचना तिलप्रसूननासामृदुस्निग्धरो मशकपोलानंतरा रक्तोष्ठराक्तासनमाणिक्यनिभदाडिमीदशना जपाकुसुमारुणाधरातिशोभितचिबुकाशुक्ति-कर्णासमदीर्घकंठातिमांसलवक्षाः पीनोद्भिन्नकुचकुड्मलानेकहारोपशोभिता सुभगाका-। रानतिमांसलबाहुलता मुग्धायतसमानांगुलिशिखापद्मारुणपल्लवाविविधबहुरत्नांगुलिभूषणामुष्टिग्राह्यमध्यासु रोमराजिगंभीरनाभिः पृथुजघनाकरिकरोरुस्तूणीरजंघासुपादकमला-नूपुरादि पादविभूषणा पादांगुलीभूषिता विकसितसौगंधिकं विदधती भुंजानमारीचस्य पुरतश्चागता
त्याच वेळी, सीता प्रकट झाली. तिच्या अंगावर कमळाच्या केसरासारख्या लाल रंगाचे वस्त्र होते, काळे वळवदार केस लहरत होते, जे तरुणांच्या मनाला भुरळ घालत होते. तिच्या नजरेने इतर स्त्रियांचे मन मोडून दाखवत होते की, 'स्त्रियांचे मन असे असते.' तिचे कपाळ तेजस्वी, भुवया मदनाच्या धनुष्याप्रमाणे वाकड्या, डोळे कमळाच्या पाकळ्यांसारखे लाल, नाक तिळाच्या फुलासारखे नाजूक, गाल मऊ व स्निग्ध, त्यांच्या मधला भाग उजळलेला, ओठ बिंब फळासारखे लाल, दात डाळिंबाच्या दाण्यासारखे, हनुवटी शंखासारखी सुंदर, गळा मोहक, छाती भरदार व सुडौल, स्तन उठावदार व अनेक हारांनी सजलेले, बाहू मांसल, बोटे कमळाच्या कळ्यांसारखी नाजूक व गुलाबी, विविध मौल्यवान अंगठ्यांनी सजलेली, कंबर बारीक, नाभी खोल, नितंब रुंद, मांड्या हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे, पाय सुडौल, पायांना नुपूर व इतर दागिने, बोटांना अलंकार, फुललेल्या निळ्या कमळाचा सुगंध दरवळत, ती काळी मिरी खात खात त्याच्या समोर आली.