एतानि पुण्यनामानि प्रातरुत्थाय यः पठेत् । स महाश्रियमाप्नोति धनधान्यमकल्मषम्
जो कोणी सकाळी उठून ही पुण्य नावं म्हणतो, त्याला मोठी श्रीमंती, धन, धान्य आणि पापमुक्ती मिळते.
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतः स्रजाम् । चंद्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं विष्णोरनपगामिनीम्
सोन्यासारखी कांती असलेली, हरिणीसारखी, सोनं आणि चांदीच्या माळांनी सजलेली; चंद्रासारखी उजळ, सोन्याची लक्ष्मी, जी विष्णूला कधीही सोडत नाही.
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् । ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम्
सुगंधी, जिंकता न येणारी, नेहमी पोषण करणारी, कर्म देणारी; सर्व जीवांची स्वामिनी अशा श्रीला मी इथे आवाहन करतो.
एवं ऋक्संहितायां तु स्तूयमाना महेश्वरी । सर्वैश्वर्यसुखं प्रादाच्छिवादीनां दिवौकसाम्
अशा रीतीने ऋग्वेदात महादेवीचे स्तवन केले आहे; तिने शिव आणि देवांना सर्व ऐश्वर्य आणि सुख दिले.
अस्येशाना हि जगतो विष्णुपत्नी सनातनी । यदपाङ्गाश्रितं सर्वं जगत्स्थावरजंगमम्
ही जगाची स्वामिनी, विष्णूची शाश्वत पत्नी आहे; तिच्या कृपादृष्टीवर सर्व जग, स्थावर आणि जंगम, अवलंबून आहे.
यस्य वक्षसि सा देवी प्रभाग्नाविव तिष्ठति । स वै सर्वेश्वरः साक्षादक्षरः पुरुषोऽव्ययः
जिचे स्थान त्याच्या छातीवर अग्नीतील तेजासारखे आहे, तोच सर्वांचा प्रत्यक्ष स्वामी, अक्षय, अचल पुरुष आहे.
स वै नारायणः श्रीमान्वात्सल्यगुणसागरः । स्वामी सुशीलः सुभगः सर्वज्ञः सर्वशक्तिमान्
तो नारायण, श्रीयुक्त, वात्सल्य आणि गुणांचा महासागर; स्वामी, सौम्य, सुंदर, सर्वज्ञ, सर्वशक्तिमान आहे.
नित्यं संपूर्णकामश्च नैसर्गिकसुहृत्सखा । कृपापीयूषजलधिः शरणं सर्वदेहिनाम्
तो नेहमी सर्व इच्छांनी परिपूर्ण, नैसर्गिक मित्र आणि सखा; कृपेच्या अमृताचा समुद्र, सर्व जीवांचा आश्रय आहे.
स्वर्गापवर्गसुखदो भक्तानां करुणाकरः । श्रीमते विष्णवे तस्मै दास्यं सर्वं करोम्यहम्
स्वर्ग आणि मोक्षाचे सुख देणारा, भक्तांसाठी करुणेचा सागर; त्या श्रीविष्णूला मी सर्व सेवा अर्पण करतो.
देशकालाद्यवस्था तु सर्वासु कमलापतेः । इति स्वरूपं संसिद्धं सुखं दास्यमवाप्नुयात्
सर्व देश, काळ आणि अवस्थांमध्ये, सर्व काही कमळपतीचेच आहे; त्याचे स्वरूप ओळखून, सेवा करण्याचे सुख मिळते.
एवं विदित्वा मंत्रार्थं तद्भक्तिं सम्यगाचरेत् । दासभूतमिदं तस्य जगत्स्थावरजंगमम्
मंत्राचा अर्थ समजून, त्याची भक्ती योग्य रीतीने करावी; हे संपूर्ण जग, स्थावर आणि जंगम, त्याचेच दास आहे.
श्रीमन्नारायणः स्वामी जगतां प्रभुरीश्वरः । माता पिता सुतो बंधुर्निवासः शरणं गतिः
श्रीमंत नारायण, स्वामी, जगाचा प्रभु; आई, वडील, मुलगा, नातेवाईक, निवासस्थान, आश्रय आणि अंतिम ध्येय आहे.
कल्याणगुणवान्श्रीशः सर्वकामफलप्रदः । योऽसौ निर्गुण इत्युक्तः शास्त्रेषु जगदीश्वरः
श्रीचा स्वामी, शुभ गुणांनी युक्त, सर्व इच्छा पूर्ण करणारा; जो शास्त्रात 'गुणरहित' म्हणतात, तोच जगाचा ईश्वर आहे.
प्राकृतैर्हेयसंयुक्तैर्गुणैर्हीनत्वमुच्यते । यत्र मिथ्या प्रपञ्चत्वं वाक्यैर्वेदांतगोचरैः
नैसर्गिक आणि दोषयुक्त गुणांमुळे जे हीनपण येते, ते सांगितले आहे; जिथे खोट्या जगाच्या स्वरूपाची चर्चा वेदांतातील वाक्यांत होते.
दृश्यमानमिदं सर्वमनित्यमिति चोच्यते । अत्रापि प्राकृतं रूपमण्डस्यैव विनाशनम्
इथे दिसणारी ही सर्व सृष्टी क्षणभंगुर आहे असं म्हटलं जातं; अगदी या ब्रह्मांडाचं नैसर्गिक रूपही शेवटी नष्टच होतं.
प्राकृतानां हि रूपाणामनित्यत्वं तथोच्यते । इममर्थं महादेवि प्रकृतेरुद्भवं हरेः
नैसर्गिक रूपंही कायमची नसतात असं सांगितलं आहे. हेच, हे महादेवी, प्रकृतीतून हरिचा जन्म कसा होतो याच्याशी संबंधित आहे.
क्रीडार्थं देवदेवस्य विष्णोर्लीलाधिकारिणः । लोकैश्चतुर्भिर्दशभिः सागरैर्द्वीपसंयुतैः
देवतांचा देव असलेल्या विष्णूंनी आपल्या लीलेसाठी, चार आणि मग दहा समुद्रांसह, द्वीपांनी युक्त असे लोक निर्माण केले.
भूतैश्चतुर्विधैश्चापि भूधरैश्च महोच्छ्रयैः । परिपूर्णमिदं रम्यमंडं प्रकृतिसंभवम्
चार प्रकारची जीवसृष्टी आणि उंच डोंगर यांनी हे सुंदर आणि पूर्ण ब्रह्मांड, प्रकृतीतून निर्माण झालं आहे.
दशोत्तरगुणोपेतं सप्तावरणसंवृतम् । कलाकाष्ठादिरूपेण यः कालं परिवर्तते
दहा आणि त्याहून अधिक गुणांनी युक्त, सात आवरणांनी वेढलेलं हे ब्रह्मांड आहे; यात काला, काष्ठ अशा वेगवेगळ्या रूपांनी काळ फिरत असतो.
कालेनैव जगत्सर्गस्थितिसंहरणं भवेत् । चतुर्युगसहस्रं वै ब्रह्मणो दिवसो भवेत्
फक्त काळामुळेच जगाची सृष्टी, स्थिती आणि संहार घडतो; ब्रह्माचा एक दिवस म्हणजे चार युगांच्या हजार चक्रांचा काळ असतो.
तावंति रात्रिवर्षाणि ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । क्षये तु ब्रह्मणः प्राप्ते सर्वसंहारको भवेत्
जितके दिवस-रात्र आणि वर्षे आहेत, तितकाच ब्रह्माचा, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्माचा, आयुष्य असतं; आणि जेव्हा ब्रह्माचा अंत येतो, तेव्हा सर्वांचा संहार होतो.
अंडमंडगता लोका दह्यंते कालवह्निना । सर्वात्मानस्तथा विष्णोः प्रकृतौ विनिवेशिताः
ब्रह्मांडाच्या आत असलेली सगळी लोकं काळाच्या अग्नीने जळून जातात; आणि सर्व जीव, विष्णूच्या प्रकृतीत विलीन होतात.
अंडावरणभूतानि प्रकृतौ लयमाप्नुयुः । सा सर्वजगदाधारा प्रकृतिर्हरिसंश्रिता
ब्रह्मांडाच्या आवरणाचे घटकही शेवटी प्रकृतीत विलीन होतात; तीच प्रकृती, हरिच्या आश्रयाने, सर्व जगाची आधार आहे.
तया जगत्सर्गलयौ करोति भगवान्सदा । क्रीडार्थं देवदेवेन सृष्टा माया जगन्मयी
त्या प्रकृतीमुळे भगवंत नेहमी सृष्टीची निर्मिती आणि संहार करतो; देवतांच्या देवाने केवळ लीलेसाठी ही जगरूपी माया निर्माण केली.
अविद्या प्रकृतिर्माया गुणत्रयमयी सदा । सर्गस्थितिलयानां सा हेतुभूता सनातनी
अविद्या, प्रकृती आणि माया — या नेहमीच तीन गुणांनी युक्त असतात; त्या सृष्टी, स्थिती आणि संहार यांना शाश्वत कारण आहेत.
योगनिद्रा महामाया प्रकृतिस्त्रिगुणान्विता । अव्यक्ता च प्रधानं च विष्णोर्लीलाविकारिणः
योगनिद्रा, महामाया, त्रिगुणयुक्त प्रकृती, अव्यक्त आणि प्रधान — हे सर्व विष्णूच्या लीलेचे रूप आहेत.
जगत्सर्गलयौ स्यातां प्रकृतेरेव सर्वदा । असंख्यप्रकृतेः स्थानं निबिडध्वान्तमव्ययम्
सृष्टीची निर्मिती आणि संहार नेहमी प्रकृतीतूनच होतात; असंख्य प्रकृतींचं स्थान म्हणजे घनदाट, न संपणाऱ्या अंधाराचं स्वरूप आहे.
ऊर्ध्वं तु सीम्नि विरजा निस्सीमाधस्सनातनी । तयादृतं जगत्सर्वं स्थूलसूक्ष्माद्यवस्थया
वरच्या सीमारेषेवर विरजा आहे, ती अनंत आणि सनातन आहे; तिच्यामुळे हे सर्व जग स्थूल आणि सूक्ष्म अवस्थेत टिकून आहे.
विकाससंकोचावस्थे तस्यां सर्गलयौ स्मृतौ । एवं सर्वाणि भूतानि प्रकृत्यंतर्गतानि वै
तिच्यात विस्तार आणि संकोच या अवस्थांमध्ये सृष्टी आणि संहार घडतात असं मानलं जातं; त्यामुळे सर्व जीव प्रकृतीच्या आतच असतात.
ततः शून्यमिदं सर्वं प्रकृत्यंतर्गतं महत् । एवं प्रकृतिरूपाया विभूते रूपमुत्तमम्
मग सर्व काही शून्य होतं, आणि ते सगळं महान प्रकृतीत विलीन होतं; अशा प्रकारे प्रकृतीच्या स्वरूपाची ही सर्वोच्च महिमा आहे.