अथ वसिष्ठो भस्मादायाभिमंत्र्य ब्रह्मराक्षसं मोचयामास
मग वसिष्ठांनी भस्म घेऊन मंत्र म्हणत रामाला ब्रह्मराक्षसापासून मुक्त केलं.
पप्रच्छ को भवानिति स चाहाहं वेदगर्वितो ब्राह्मणो बहुशः परधनमपहृत्य ब्रह्मराक्षसो जातो मे निष्कृतिं विचारय
त्यांनी विचारलं, 'तू कोण आहेस?' त्याने उत्तर दिलं, 'मी वेदाध्ययनाचा गर्व असलेला ब्राह्मण आहे. दुसऱ्यांचे धन चोरून मी ब्रह्मराक्षस झालो. माझ्या प्रायश्चित्ताचा विचार करा.'
वसिष्ठ उवाच- इदानीमितः परमेकवर्षशतोपभोग्यं राक्षसत्वं नरकं भागीरथीस्नानमेकं शिवाय बिल्वपत्रशतं समर्प्य ततः स्नात्वा पापाद्विमुक्तो भवसीति
वसिष्ठ म्हणाले, 'आता इथून पुढे एकशे वर्षे राक्षसाचे जीवन भोगून, गंगेचे स्नान करून, शंकराला शंभर बिल्वपत्र अर्पण करून, पुन्हा स्नान केल्यावर तू पापमुक्त होशील.'
कदाचित्तादृशं कृतपुण्यं तव पदं प्रयच्छामि तदुपरिशिष्टां गतिं भजेति वसिष्ठवाक्यमाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो वसिष्ठोपदिष्टपुण्यवशाद्दिव्यशरीरो भूत्वा नमस्कृत्वा स्वर्गं जगाम
कधीतरी अशी पुण्यकर्मे करून मी तुला माझे स्थान देईन; त्यानंतर तू उत्तम गति प्राप्त करशील. वसिष्ठांचे हे शब्द ऐकून, ब्रह्मराक्षस वसिष्ठांनी सांगितलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने दिव्य शरीर धारण करून, वाकून नमस्कार करून स्वर्गात गेला.
अथ रामं प्राप्तेकाले उपनीय वसिष्ठो वेदानध्यापयामास षडंगानि मीमांसाद्वयं नीतिशास्त्रं चाध्यापयामास
मग योग्य वेळ आल्यावर वसिष्ठांनी रामाचा उपनयन केला आणि त्याला वेद, सहा वेदांग, दोन मीमांसा आणि नीतीशास्त्र शिकवले.
अथ धनुर्वेदमायुर्वेदं भरत गांधर्व वास्तु शाकुन विविधयुद्धशास्त्राणि च
मग त्याला धनुर्वेद, आयुर्वेद, गान, वास्तुशास्त्र, शकुनशास्त्र आणि विविध युद्धशास्त्रे शिकवली.
अथ विवाहं कर्तुकामेन राज्ञा दशरथे नानानादेशजनपतीन्प्रति दूताः प्रेरिताः
मग विवाह करण्याची इच्छा असलेल्या राजा दशरथाने वेगवेगळ्या देशांमध्ये आणि प्रांतांमध्ये दूत पाठवले.
अथ कश्चिच्छीघ्रमागत्य राजानमिदमब्रवीत्
मग कोणीतरी पटकन येऊन राजाला हे सांगितलं.
राजन्विदर्भदेशाधिपतिर्विदेहोनाम राजा तस्य पुत्री वैदेही होमलब्धारूपेण लक्ष्मीसमा सर्वलक्षणसंपन्ना रामयोग्या विद्यते स च तां दातुं राजा रामायोद्यतः तद्गम्यतां शीघ्रमिति
राजा, विदर्भ देशाचा अधिपती विदेह नावाचा राजा होता. त्याची कन्या वैदेही, लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी आणि सर्व शुभ गुणांनी संपन्न, होम करून प्राप्त झालेली होती. ती रामासाठी योग्य आहे. तो राजा तिला रामाला देण्यास तयार आहे, म्हणून तिकडे लवकर जा.
बालिकाश्च विद्युल्लतांशुशोधितगात्रयष्टय उद्भिन्नकुचकमलकुड्मलविविधहारोपशोभिवक्षसो यत्किंचिद्भाषिण्योऽतिचपलमृदुगतयो वृद्धवनिताश्चागच्छन्
कुमारिका, वीजेच्या वेलीसारख्या सडपातळ देहाच्या, उमलत्या कळीप्रमाणे उरोज असलेल्या, विविध हारांनी सजलेल्या, फारसे न बोलणाऱ्या, अतिशय हलक्या आणि मृदू चालणाऱ्या, आणि वृद्ध स्त्रियाही येत होत्या.
अथाभिकलनार्थं विलासिन्यो निशादूर्वाक्षतामंत्रमंगलकज्जलितकैशिकधमिल्ललताग्रंथि-त जटोपशोभित सीमंतशीर्षशोभितनासामुखविचित्राभरणार्हणहेमपात्रावस्थिताज्यगुग्गलु फलादिसौभाग्यद्रव्यमुद्वहंतीभिः स्त्रीभिरन्यैरपिशोभितजनैः स राजा निर्जगाम
मग विवाहाची तयारी करण्यासाठी सुंदर स्त्रिया, केसात हळदीचा लेप लावलेली, वेण्या गुंडाळलेल्या, फुलांच्या गजऱ्यांनी सजलेल्या, कपाळ उजळलेले, नाक आणि तोंड विविध दागिन्यांनी सजलेले, सोन्याच्या भांड्यात तूप, धूप, फळे आणि इतर शुभ वस्तू घेऊन, इतर लोकांसह, तो राजा बाहेर पडला.
तदानीं मंगलतुर्यघोषादेव दुंदुभिभेरीनिःसाणमर्दलशंखादिनादाः प्रादुर्बभूवुः
त्या वेळी मंगल वाद्यांचा गजर झाला; दुंदुभी, भेरी, मृदंग, शंख इत्यादींचा आवाज घुमला.
गायकाश्च मंगलानि जगुः
गायकांनी मंगल गीते गायली.
मंगलवेदवाक्यानुपाठेन वैदिकाः ब्राह्मणाः । कुलपाठका भेरीघोषेण कृत्स्नमाकाशमापूरयन्
वैदिक ब्राह्मणांनी मंगल वेदवाक्ये म्हटली; कुलपुरोहितांनी भेरीच्या आवाजाने संपूर्ण आकाश भरून टाकले.
अथान्योन्याक्षतपूर्वमंगीकुर्वंतः सूतबंदिजनादिभिः स्तूयमानाः पुरं प्रविविशुः
मग एकमेकांवर अक्षता टाकून, सूत, बंदीजन यांच्या स्तुतीने, ते सर्वजण नगरीत प्रवेशले.
विदेहनगरात्पश्चिमभागे निर्मितं मंदिरं दशरथः प्रविवेश
विदेह नगरीच्या पश्चिम भागात बांधलेल्या राजवाड्यात दशरथ प्रवेशला.
अवशिष्टाश्च यथायोग्यं भवनं विविशुः
इतरांनी आपापल्या योग्य निवासस्थानी प्रवेश केला.
अथ नारदो मिथिलां तदानीमेवागच्छत्
मग नारद त्या वेळीच मिथिलेत आला.
विदेहोऽपि देवर्षिमभिपूज्य स्वागतं दृष्ट्वा भोजनं कारयित्वा। सुखासीनाय मुनये सघनसारं तांबूलं दत्वा व्यज्ञापयत्
विदेहाने त्या दिव्य ऋषीचे आदरपूर्वक स्वागत केले, पाहुणचार केला, त्यांना आरामात बसवून सुगंधी तांबूल दिला आणि एक विनंती केली.
श्वो विवाहे भवान्स्थातुमर्हति कारयितुं विवाहम्
उद्या आपण विवाहासाठी थांबा आणि विवाह विधी करा.
श्वो हि नक्षत्रं सूर्यनक्षत्रदर्शनं तत्र विवाहो न कर्तव्य इति
उद्या सूर्य नक्षत्राचा संयोग आहे, त्यामुळे विवाह करणे योग्य नाही.
अथ मौहूर्तिकं वृद्धगार्ग्यमाहूय राजा पप्रच्छ क्व विवाहमुहूर्तः
मग राजाने वृद्ध गर्ग्य नावाच्या मुहूर्तकाराला बोलावून विचारले, 'विवाहाचा शुभ मुहूर्त कधी आहे?'
श्व इति गार्ग्य उवाच
गर्ग्य म्हणाला, 'उद्या.'
राजा च नारदं गार्ग्यं चोदीक्ष्य भो इदमित्थमिति पप्रच्छ
राजाने नारद आणि गार्ग्य यांच्याकडे पाहून विचारले, "हे खरं आहे का?"
अथ नारदो गार्ग्यमुवाच
मग नारदाने गार्ग्याला बोलावले.
कथमुक्तं लग्नं दास्यसि
तू शुभ मुहूर्त कसा सांगशील?
अथ गार्ग्यो विषघटिकाश्च विहाय लग्नं दास्यामि इत्युवाच
तेव्हा गार्ग्य म्हणाला, "अपशकुनाचे काळ बाजूला ठेवून मी शुभ मुहूर्त सांगतो."
अथ वसिष्ठादीन्प्रेषयामास ते च तत्र गत्वा तां च निरीक्ष्य लग्नं निश्चित्यायोध्यामेत्य राजानमुक्त्वा रामसहिताः पृथिवीपतिसमेताः शीघ्रं विविध करि तुरग शकट शिबिकांदोलिकाभिरतिसुभगरूपभोगविलासक्रियानिपुणा विदितविविधचेष्टागंधर्वाः कामशास्त्रसुकुशलाः मृदुकठिनपृथुपयोधरासन्न कंठाः स्थूलसूक्ष्मललाटबिंबदशनच्छदमुखपंकजाः कुटिलकुंतलदीर्घकेशधम्मिल्लाः कनकपत्रकर्णाः स्नानचेष्टयोत्थितरोमशोभित जपाकुसुमरक्तदशना विशदविस्फुरच्छफरीलोचनाः शुक्तिकासदृशश्रवणाः नक्षत्रसदृशस्थूलमुक्ताफलोपशोभितनासापुटा मुकुरसदृशकपोलास्तिलप्रसूननासिका आनम्रमध्यप्रदेशचूचुका इंद्रगोपप्रतीकाशाधरपुटदशनक्षताः समदीर्घकांगप्रदर्शनास्थितसर्वप्रदेशवर्तुला नातिमांसलाः पिंडकाग्रंथिनीव्योवलितबाहुमूला अनतिचिरकालोत्थितरोमतया हरिद्रा वर्णतया च कर्णिकारदलसदृशबाहुमूला मृदुस्निग्धवर्तुलसूक्ष्ममध्यप्रदेशाः कठिनस्थूलवर्तुलामग्नचूचुकपरस्परस्थानाक्रमणस्पर्द्धि पयोधरमध्यलब्धपदकपयोधरोपरिचंचलविविधमणिमय हारोपशोभित वक्षःस्थलाः पयोधरपरितो लब्धपदतया तरुणदृष्टिपरम्परतया असमानयानाभिकूपोपरितन रोमराज्योपशोभितोदरप्रदेशा भज्यमान मध्यस्थलीकरणएव वलीत्रयोपशोभित मुष्टिग्राह्यमध्याः करिकरोपमजघनप्रदेशा अरोमसदृशमृदुस्निग्धामला समजान्व्यः कदलीस्तंभसंनिभोरुयुगला आमग्नजानुकृशकुशवर्तुलपिंडिकारहितजंघा आमग्नगुल्फा आसूक्ष्मस्निग्धा दीर्घदीर्घांगुली पादानूपुररवाह्वयमानमदना हंसमतंगजगमना दक्षिणांगुष्ठस्पर्शिकच्छाग्रा उपरिकच्छं नीवीं कृत्वा करद्वययुता वस्त्रप्रदेशकंठमप्रावृत्या परवसनपरिभागा वृतस्तनवसना परभागे वामांस एव दक्षिणपार्श्वगतेन दशाभागेन नाभिप्रांतेन प्रवेशितोपशोभितगात्रयष्टयो योषितो विवाहमंगलकर्मकरणायानेकश आगच्छन्
मग वसिष्ठ आणि इतरांना पाठवले; ते तिथे गेले, तिला पाहिले, शुभ वेळ ठरवली, अयोध्येत परतले, राजाला सांगितले आणि रामासह पृथ्वीचे इतर राजे लवकर निघाले. विविध हत्ती, घोडे, रथ, पालख्या, डोल्या यांमध्ये प्रवास करत होते. ते सर्व सुखविलासात, कलांमध्ये कुशल होते. गंधर्व, प्रेमशास्त्रात निपुण, मृदू आणि कठीण, रुंद उरोज असलेल्या, गळ्याशी जवळ असलेल्या, मोठ्या आणि नाजूक कपाळाच्या, कमळासारख्या चेहऱ्याच्या, वाकडी आणि लांब केसांच्या, सोन्याच्या कानातल्या, स्नानाने उजळलेल्या, जपाकुसुमासारख्या लाल दातांच्या, स्वच्छ आणि चमकदार डोळ्यांच्या, शंखासारख्या कानांच्या, तारकांसारख्या मोठ्या मोत्यांनी नाक शोभलेली, आरशासारख्या गालांची, तिळफुलासारख्या नाकाची, वाकडी छातीच्या, इंद्रगोपासारख्या ओठांच्या, दातांवर प्रेमाच्या खुणा असलेल्या, दीर्घ अंगांची, सर्व अंग गोल, जास्त मांसल नाहीत, गुंडाळलेल्या हातांच्या, कमळाच्या पाकळीसारख्या हातांच्या, मऊ, स्निग्ध, गोल, सडपातळ कंबरेच्या, कठीण, मोठ्या, गोल, आत वाकलेल्या उरोजांच्या, एकमेकांशी स्पर्धा करणाऱ्या, विविध रत्नांच्या हारांनी सजलेल्या, उरोजाभोवती वस्त्र असलेल्या, तरुण नजरेने पाहणाऱ्या, नाभीपर्यंत वस्त्र गुंडाळलेल्या, कंबरेवर रेषांनी शोभलेल्या, मूठभर पकडता येईल अशा कंबरेच्या, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे जांघांच्या, मऊ, स्निग्ध, स्वच्छ, समजांघांच्या, केळीच्या खांबासारख्या पायांच्या, गुडघ्याजवळ गोल नसलेल्या, टाच आत गेलेल्या, बोटे लांब आणि स्निग्ध, पाय कमळासारखे, हंस आणि गजासारखी चाल, उजवा अंगठा वरच्या वस्त्राला स्पर्श करणारा, दोन्ही हातांनी वस्त्र पकडलेले, गळ्याभोवती वस्त्र गुंडाळलेले, उरोजांवर वस्त्र गुंडाळलेले, डाव्या बाजूला झाकलेले, उजवीकडे उघडे, नाभीजवळ सजलेले, अशा अनेक स्त्रिया विवाहमंगळासाठी येत होत्या.
अथ विदेहे पुरतः क्रोशमात्रे चूतवनिकायां विविधविटपविस्तरप्रदेशविविधविहंगकूजिता-कर्णनदत्तकर्णवनहरिणशाववत्यां महारजतनिर्मितोच्चनीचप्रासादोपशोभितप्रदेशविविधविहंगायां हेमवल्कलसंवीतभसितो-द्धूलितशरीरजटिलमुनिगणध्यानोपासनोपशोभितवृक्षमालायां विविधविद्यधरवधूपयोधरभाराभिभूतविचरिततरंगसरसीयुतायां सरस्तीरमिलितसैरंध्रीयुवतिभिराहूयमान तरुणजनायां नानावर्णकुसुमसौरभवासिताशेषप्रदेशायामितस्ततो रिरंसया प्रदर्शितस्फारशफरीविलोचनतरलचक्षुषा प्रभाविलसितशरीरवेश्याजनायां विविधाश्चर्ययुतायां दशरथः सामात्यपुरोहिताभिरामरामादिपुत्रसहितः सुखमुवास
मग विदेहाच्या समोर, एक कोस अंतरावर, आंब्याच्या बागेत, विविध झाडांनी वेढलेल्या, अनेक पक्ष्यांच्या गाण्याने गूंजणाऱ्या, कानाला गोड वाटणाऱ्या, हरिण आणि हरिणछाव्यांनी भरलेल्या, मोठ्या आणि लहान चांदीच्या राजवाड्यांनी सजलेल्या, विविध पक्ष्यांनी भरलेल्या, सोन्याच्या झाडाच्या सालीने झाकलेल्या, भस्म लावलेल्या, जटा असलेल्या ऋषींच्या ध्यानाने शोभलेल्या झाडांच्या रांगांमध्ये, विविध विद्याधर स्त्रियांच्या उरोजांच्या भाराने झुकलेल्या, सरोवराजवळ फिरणाऱ्या, सरोवराच्या काठावर सैरंध्री युवतींनी तरुणांना बोलावणाऱ्या, रंगीबेरंगी फुलांच्या सुगंधाने भरलेल्या, इकडेतिकडे प्रेमाने पाहणाऱ्या, तेजस्वी शरीराच्या, आश्चर्यांनी भरलेल्या, अशा जागी दशरथ, मंत्री, पुरोहित, राम आणि इतर पुत्रांसह आनंदाने राहिला.
अथ वैदेहोऽपि मिथिलां नानापताकोपशोभितां विविधप्रासादगोपुरोद्यानदेवतायतनोपशोभितामन्योन्यकेलिचतुरयुवतिजनानुकीर्णामुशीरविरचितमहाप्रपां सुकेलीजनोपशोभितविशिखां । विविधपण्योपशोभितरथ्यां तत्रतत्र ब्रह्मघोषशोभितमठां प्रतिमंदिरं मीमांसादिव्याख्यानसंपादि सामाध्ययनां सुपुण्यहविर्गंधसामादिस्वरपदक्रमश्रुतिब्राह्मणवाटिकामनेकपरिवृढमंदिरप्रवेशनिष्क्रीतागुरुकुंकुमाध्वर्य्युवेषां मृदुलवसन तांबूल रक्तदंतच्छदकामिनीमृदुवचनकठिनवचनकरसंज्ञानिर्द्धारित प्रतिवचनविविधोपायना हरणकरजनोपशोभितां मृदुधवलजघनपरिवीतवस्त्रोपरिभागेन स्निग्धवर्तुलपरस्परसंघर्षपयोधरमध्यप्रदेशोपशोभित वामांसकंदोपशोभितवनितां विविधमुक्ताहारजपासंकाशदशनच्छद मंदहासमालाकारसहस्रोपशोभितां पुण्यासवसाधनमंदिरां तत्रतत्र विचित्रतोरणां विशुद्धवीथिकां तत्रतत्र स्थापितकल्पपादपां रंभाविभूषितद्वारां पुरीं शोभितां शोभयामास
मग विदेहाने मिथिला नगरीत प्रवेश केला. ती नगरी अनेक पताकांनी, विविध राजवाड्यांनी, गडकोटांनी, बागांनी, देवळांनी सजलेली होती. हुशार स्त्रियांनी एकमेकींशी खेळ करत गर्दी केली होती. उशीऱ्याच्या गवताने बांधलेली मोठी पाण्याची जागा, खेळकर लोकांनी भरलेली, सुंदर कमानी, विविध वस्तूंच्या दुकानांनी सजलेल्या रस्त्यांनी, वेदघोषाने गूंजणाऱ्या मठांनी, मिमांसा इत्यादी ग्रंथांच्या भाष्यांनी युक्त मंदिरे, सामगानाच्या अभ्यासाची ठिकाणे, पवित्र हविर्द्रव्याच्या सुगंधाने भरलेल्या ब्राह्मणांच्या बागा, प्रवेशद्वारावर आणि बाहेर गुरू, केशर लावलेले यजमान, मऊ वस्त्रातील, तांबूलप्रिय, लाल दातांच्या, मृदू आणि कठीण बोलणाऱ्या, हातवारे जाणणाऱ्या, विविध भेटवस्तू घेऊन आलेल्या स्त्रिया, मऊ पांढऱ्या वस्त्रांनी कंबर झाकलेल्या, स्निग्ध गोल उरोजांच्या, डाव्या खांद्यावर वस्त्र असलेल्या, विविध मोत्यांच्या हारांनी, जपाकुसुमासारख्या दातांनी, मंद हास्याने, मद्यगृहांनी, सुंदर कमानींनी, स्वच्छ गल्ल्यांनी, कल्पवृक्षांनी, रंभेने सजवलेल्या दरवाज्यांनी, अशी ती नगरी शोभून उठली होती.