प्रसन्नो भगवान्मुनिरीप्सितं पुत्रं यच्छति तदमुमाराधयस्वेति दशरथमुक्तवान्
भगवान प्रसन्न झाल्यावर, तो इच्छित मुलगा देतो; म्हणून त्याची पूजा कर, असे साध्याने दशरथाला सांगितले.
स चापि साध्यं तत्र स्थाप्य गत्वायोध्यां तथा सर्वं कृतवान्
त्याने साध्याला तिथे ठेवून, अयोध्येला जाऊन सर्व काही तसेच केले.
अथ पुत्रकामेष्टौ समाप्तायामाहवनीयाद्यज्ञमूर्तिः शंखचक्रगदापाणिरुदतिष्ठत् । राजानं च वरं वृणीष्वेत्युक्तवान्
मग पुत्रकामेष्टी यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, शंख, चक्र, गदा हातात असलेली यज्ञमूर्ती अग्नीतून प्रकट झाली आणि राजाला म्हणाली, 'वर माग.'
स च राजा वव्रे पुत्रानतिधार्म्मिकान्दीर्घायुषश्चतुरोलोकोपकारकान्देहीति
राजाने मागितले, 'माझ्या पोटी धर्मनिष्ठ, दीर्घायुषी, बुद्धिमान आणि जगाचा कल्याण करणारे पुत्र जन्माला येऊ देत.'
अथ राजमहिष्यश्चतस्रः कौशल्या सुमित्रा सुरूपा सुवेषा चेति
मग राजाच्या चार राण्या—कौसल्या, सुमित्रा, सुरूपा आणि सुवेशा—
राजानमब्रुवन्देव प्रतियोषमेकेन पुत्रेण भवितव्यम्
राजाला म्हणाल्या, 'आम्हा प्रत्येकीला एकेक मुलगा व्हावा.'
अथ कौशल्योवाच एष यदि प्रसन्नो देवस्तदायमुत्पद्यतां मम
तेव्हा कौसल्याने म्हणाली, 'देव जर प्रसन्न असेल, तर हा मुलगा माझ्या पोटी जन्मावा.'
राजोवाच- मम यदिष्टं तदयं प्रार्थ्यते हरिः । विष्णोप्रसीददेवेश कमलापते शंखचक्रगदाधरविभीषणसृष्टिसमस्तलोकपालादिपूजित पादयुगलशाश्वतहरे नमस्ते नमस्ते एवं स्तुतो भगवानथ राजानमाह
राजा म्हणाला: 'माझी इच्छा असेल, तर हीच माझी मागणी—हे हरि, देवांचा स्वामी, कमळनेत्र, शंख, चक्र, गदा धारण करणारे, विभीषणाने निर्माण केलेल्या सर्व लोकपालांनी पूजलेले तुझे पाय, हे शाश्वत हरी, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भगवान राजाला म्हणाला.
माधव उवाच- तव पुत्रो भविष्यामि कौशल्यायाम् । अथ चरुं प्राविशद्धरिः । तं चरुं हि चतुर्धा विभज्य भार्य्याभ्यो दत्तवान्
माधव म्हणाले: 'मी तुझ्या कौसल्येच्या पोटी पुत्र म्हणून जन्म घेईन.' मग हरिने यज्ञातील चरू मध्ये प्रवेश केला; तो चरू चार भागांत विभागून, आपल्या पत्नींस दिला.
अथ कौशल्यायां रामो लक्ष्मणः सुमित्रायां सुरूपायां भरतः सुवेषायां शत्रुघ्नो जज्ञे खात्पुष्पवृष्टिश्च पपात
मग कौसल्येच्या पोटी राम, सुमित्रेच्या पोटी लक्ष्मण, सुरूपेच्या पोटी भरत आणि सुवेशाच्या पोटी शत्रुघ्न जन्मले; आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
अथ चतुराननः स्वयमुपेत्य जातकर्मादिकाः क्रियाश्चक्रे
मग चार मुखांचा ब्रह्मा स्वतः आला आणि जन्मानंतर करावयाच्या सर्व विधी त्याने केले.
त्रिभुवनाभिरामतया राम इति नाम चक्रे रूपशौर्य्यादिलक्ष्मीयोग्यतया लक्ष्मण इत्यपरस्य भुवं भारात्तारयतीति भरतः शत्रून्हंतीति शत्रुघ्न इति नामानि कृत्वा ब्रह्मा स्वभवनं जगाम शिशवश्च वृद्धिमीयुः
तीनही लोकांना आनंद देतो म्हणून त्याला 'राम' हे नाव दिलं; सुंदर रूप, शौर्य आणि इतर गुणांसाठी दुसऱ्याला 'लक्ष्मण' असं नाव दिलं; पृथ्वीवरील भार हलका करील म्हणून तिसऱ्याला 'भरत' असं नाव दिलं; शत्रूंना संपवील म्हणून चौथ्याला 'शत्रुघ्न' असं नाव दिलं. ही नावं ठेवून ब्रह्मा आपल्या लोकात परत गेला आणि मुले हळूहळू वाढू लागली.
अथ कुमारोपि पार्श्वेनास्यांकमारोप्य कलकलितलोचनो यत्किंचिदुवाच
मग तो मुलगाही, खेळकर डोळ्यांनी, वडिलांच्या मांडीवर जाऊन बसला आणि थोडीशी गोड बोलणी केली.
याचमानमितस्ततो वीक्षमाणः तात गच्छेशये तात क्रीडामि तातेत्यादिपुत्रसुखमनुभूयानुभूय निर्वृतिं ययौ
इकडे तिकडे पाहत, काही मागत, 'बाबा, मी जाऊ का? बाबा, झोपू का? बाबा, खेळू का?' असं विचारू लागला. अशा प्रकारे मुलाच्या गोडपणाचा आनंद घेत राजा समाधान पावला.
अथ कदाचिद्भोक्तुमागते राजनि रामचंद्रो बालक्रीडासक्तहृदयो बहुक्रीडनकरकमल उत्प्लुत्य धावमानो नरपतिपुरःस्थितमणिखचितसुवर्णभाजनस्थमन्नं वामकरेण गृहीत्वा राजनि चिक्षेप इदमपि राजा सुखाय मेने । एतादृशान्यन्यानि चकार रामचंद्रः
एकदा राजा जेवायला बसला असता, रामचंद्र बाललीलांमध्ये रमला होता. खेळता खेळता त्याने आपल्या अनेक छोट्या हातांनी उडी मारून, राजासमोर ठेवलेल्या रत्नजडित सुवर्णाच्या ताटातील अन्न डाव्या हाताने उचलून राजावर फेकलं. हेही राजाने आनंदानेच घेतलं. रामचंद्राने असे अनेक बाललीला केले.
अथ कदाचित्क्रीडमाने रामे वात्या राममपातयद्रामश्च रुदन्नपतत्
एकदा राम खेळत असताना, जोरदार वाऱ्याने त्याला खाली पाडलं आणि राम रडत पडला.
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मराक्षसो राममगृह्णाद्रामश्च मूर्च्छामाप
तेवढ्यात एक ब्रह्मराक्षस रामाला पकडून गेला आणि राम बेशुद्ध झाला.
अथ सहचरो बाल इतस्ततो रोरूयमाणो रामं तथाविधं राज्ञे व्यज्ञापयत्
मग त्याचा सोबती मुलगा इकडे तिकडे रडत धावत गेला आणि रामाच्या अवस्थेची माहिती राजाला दिली.
अथ राजा राममादाय वसिष्ठमाह किमिदं रामस्येति पप्रच्छ
मग राजा रामाला उचलून वसिष्ठांना विचारलं, 'रामाला हे काय झालं आहे?'
अथ वसिष्ठो भस्मादायाभिमंत्र्य ब्रह्मराक्षसं मोचयामास
मग वसिष्ठांनी भस्म घेऊन मंत्र म्हणत रामाला ब्रह्मराक्षसापासून मुक्त केलं.
पप्रच्छ को भवानिति स चाहाहं वेदगर्वितो ब्राह्मणो बहुशः परधनमपहृत्य ब्रह्मराक्षसो जातो मे निष्कृतिं विचारय
त्यांनी विचारलं, 'तू कोण आहेस?' त्याने उत्तर दिलं, 'मी वेदाध्ययनाचा गर्व असलेला ब्राह्मण आहे. दुसऱ्यांचे धन चोरून मी ब्रह्मराक्षस झालो. माझ्या प्रायश्चित्ताचा विचार करा.'
वसिष्ठ उवाच- इदानीमितः परमेकवर्षशतोपभोग्यं राक्षसत्वं नरकं भागीरथीस्नानमेकं शिवाय बिल्वपत्रशतं समर्प्य ततः स्नात्वा पापाद्विमुक्तो भवसीति
वसिष्ठ म्हणाले, 'आता इथून पुढे एकशे वर्षे राक्षसाचे जीवन भोगून, गंगेचे स्नान करून, शंकराला शंभर बिल्वपत्र अर्पण करून, पुन्हा स्नान केल्यावर तू पापमुक्त होशील.'
कदाचित्तादृशं कृतपुण्यं तव पदं प्रयच्छामि तदुपरिशिष्टां गतिं भजेति वसिष्ठवाक्यमाकर्ण्य ब्रह्मराक्षसो वसिष्ठोपदिष्टपुण्यवशाद्दिव्यशरीरो भूत्वा नमस्कृत्वा स्वर्गं जगाम
कधीतरी अशी पुण्यकर्मे करून मी तुला माझे स्थान देईन; त्यानंतर तू उत्तम गति प्राप्त करशील. वसिष्ठांचे हे शब्द ऐकून, ब्रह्मराक्षस वसिष्ठांनी सांगितलेल्या पुण्याच्या प्रभावाने दिव्य शरीर धारण करून, वाकून नमस्कार करून स्वर्गात गेला.
अथ रामं प्राप्तेकाले उपनीय वसिष्ठो वेदानध्यापयामास षडंगानि मीमांसाद्वयं नीतिशास्त्रं चाध्यापयामास
मग योग्य वेळ आल्यावर वसिष्ठांनी रामाचा उपनयन केला आणि त्याला वेद, सहा वेदांग, दोन मीमांसा आणि नीतीशास्त्र शिकवले.
अथ धनुर्वेदमायुर्वेदं भरत गांधर्व वास्तु शाकुन विविधयुद्धशास्त्राणि च
मग त्याला धनुर्वेद, आयुर्वेद, गान, वास्तुशास्त्र, शकुनशास्त्र आणि विविध युद्धशास्त्रे शिकवली.
अथ विवाहं कर्तुकामेन राज्ञा दशरथे नानानादेशजनपतीन्प्रति दूताः प्रेरिताः
मग विवाह करण्याची इच्छा असलेल्या राजा दशरथाने वेगवेगळ्या देशांमध्ये आणि प्रांतांमध्ये दूत पाठवले.
अथ कश्चिच्छीघ्रमागत्य राजानमिदमब्रवीत्
मग कोणीतरी पटकन येऊन राजाला हे सांगितलं.
राजन्विदर्भदेशाधिपतिर्विदेहोनाम राजा तस्य पुत्री वैदेही होमलब्धारूपेण लक्ष्मीसमा सर्वलक्षणसंपन्ना रामयोग्या विद्यते स च तां दातुं राजा रामायोद्यतः तद्गम्यतां शीघ्रमिति
राजा, विदर्भ देशाचा अधिपती विदेह नावाचा राजा होता. त्याची कन्या वैदेही, लक्ष्मीप्रमाणे तेजस्वी आणि सर्व शुभ गुणांनी संपन्न, होम करून प्राप्त झालेली होती. ती रामासाठी योग्य आहे. तो राजा तिला रामाला देण्यास तयार आहे, म्हणून तिकडे लवकर जा.
अथ पादसंचारिणं बालचंद्र संकाशदर्शनं बिंबाधरमुन्नततिलप्रसूननासं पुरश्चूलिकालंबमान-रत्नपत्रकं श्रवणलोललंबमानकुंडलं वक्षःस्थलविचलित स्थूलमुक्ताहारं विलसत्कार्तस्वरो ब-ह्वलयं सिंजन्मणिकंकणरत्नांगुलीयकं हेममणिरचितश्रोणिसूत्रं सिंजन्ननूपुरोपशोभितपादमंगुलीयोपशोभितपादमध्यांगुलीयकं वज्रांकुशसरोजलांछनशोभितोरुपादतलं तूणीरसदृश जंघं करिकरसदृशोरुं विस्तृतजघनं सूक्ष्ममध्यंवर्तुलावर्तकं गंभीरनाभिमिंद्रनीलशिलाविशा-ल वक्षःस्थलं कंबुग्रीवंचंद्रबिंबसदृशवदनमर्द्धचंद्र सदृशललाटं नीलकुटिलकुंतलं क्रोडासक्तंधूलिभिरापांडुरं फुल्लपद्मदलारक्तविलोललोचनं महेश्वरमिवोद्धूलितभूतिं महेश्वरमिव दिगंबरं रामं कुमारं राजा दशरथो दृष्ट्वा हर्षपरिपूर्णहृदयः पुत्रमालिंग्य चुंबित्वा वक्षस्यालिलिंग दृढम्
मग राजा दशरथाने चालायला लागलेला, बालचंद्रासारखा चेहरा, बिंब फळासारखे लाल ओठ, उंच आणि नाजूक नाक, कपाळावर रत्नांची पट्टी, कानात झुलत्या कुंडल्या, छातीवर जाड मोत्यांची माळ आणि झळाळते सोनं, हातात कडे, मंजुळ आवाज करणाऱ्या बांगड्या, अंगठ्या, सोन्याचं रत्नजडित कंबरपट्टा, पायात नूपुर आणि बोटात अंगठ्या, पायाच्या तळव्यावर वज्र, अंकुश आणि कमळाच्या खूणा, केळीच्या खोडासारखी जांघ, रुंद कंबर, बारीक कमरेचा भाग, खोल नाभी, निळ्या नीलमणीसारखी छाती, शंखासारखी मान, चंद्रासारखं मुख, अर्धचंद्रासारखं कपाळ, काळे वळवांचे केस, मांडीवर खेळून फिकट झालेलं अंग, फुललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी लाल डोळे, भस्माने माखलेल्या महेश्वरासारखा, वस्त्रहीन महेश्वरासारखा असा राम पाहिला. राजा दशरथाचा हृदय आनंदाने भरून आला, त्याने आपल्या मुलाला घट्ट मिठी मारली आणि प्रेमाने त्याचे चुंबन घेतले.
अथ वसिष्ठादीन्प्रेषयामास ते च तत्र गत्वा तां च निरीक्ष्य लग्नं निश्चित्यायोध्यामेत्य राजानमुक्त्वा रामसहिताः पृथिवीपतिसमेताः शीघ्रं विविध करि तुरग शकट शिबिकांदोलिकाभिरतिसुभगरूपभोगविलासक्रियानिपुणा विदितविविधचेष्टागंधर्वाः कामशास्त्रसुकुशलाः मृदुकठिनपृथुपयोधरासन्न कंठाः स्थूलसूक्ष्मललाटबिंबदशनच्छदमुखपंकजाः कुटिलकुंतलदीर्घकेशधम्मिल्लाः कनकपत्रकर्णाः स्नानचेष्टयोत्थितरोमशोभित जपाकुसुमरक्तदशना विशदविस्फुरच्छफरीलोचनाः शुक्तिकासदृशश्रवणाः नक्षत्रसदृशस्थूलमुक्ताफलोपशोभितनासापुटा मुकुरसदृशकपोलास्तिलप्रसूननासिका आनम्रमध्यप्रदेशचूचुका इंद्रगोपप्रतीकाशाधरपुटदशनक्षताः समदीर्घकांगप्रदर्शनास्थितसर्वप्रदेशवर्तुला नातिमांसलाः पिंडकाग्रंथिनीव्योवलितबाहुमूला अनतिचिरकालोत्थितरोमतया हरिद्रा वर्णतया च कर्णिकारदलसदृशबाहुमूला मृदुस्निग्धवर्तुलसूक्ष्ममध्यप्रदेशाः कठिनस्थूलवर्तुलामग्नचूचुकपरस्परस्थानाक्रमणस्पर्द्धि पयोधरमध्यलब्धपदकपयोधरोपरिचंचलविविधमणिमय हारोपशोभित वक्षःस्थलाः पयोधरपरितो लब्धपदतया तरुणदृष्टिपरम्परतया असमानयानाभिकूपोपरितन रोमराज्योपशोभितोदरप्रदेशा भज्यमान मध्यस्थलीकरणएव वलीत्रयोपशोभित मुष्टिग्राह्यमध्याः करिकरोपमजघनप्रदेशा अरोमसदृशमृदुस्निग्धामला समजान्व्यः कदलीस्तंभसंनिभोरुयुगला आमग्नजानुकृशकुशवर्तुलपिंडिकारहितजंघा आमग्नगुल्फा आसूक्ष्मस्निग्धा दीर्घदीर्घांगुली पादानूपुररवाह्वयमानमदना हंसमतंगजगमना दक्षिणांगुष्ठस्पर्शिकच्छाग्रा उपरिकच्छं नीवीं कृत्वा करद्वययुता वस्त्रप्रदेशकंठमप्रावृत्या परवसनपरिभागा वृतस्तनवसना परभागे वामांस एव दक्षिणपार्श्वगतेन दशाभागेन नाभिप्रांतेन प्रवेशितोपशोभितगात्रयष्टयो योषितो विवाहमंगलकर्मकरणायानेकश आगच्छन्
मग वसिष्ठ आणि इतरांना पाठवले; ते तिथे गेले, तिला पाहिले, शुभ वेळ ठरवली, अयोध्येत परतले, राजाला सांगितले आणि रामासह पृथ्वीचे इतर राजे लवकर निघाले. विविध हत्ती, घोडे, रथ, पालख्या, डोल्या यांमध्ये प्रवास करत होते. ते सर्व सुखविलासात, कलांमध्ये कुशल होते. गंधर्व, प्रेमशास्त्रात निपुण, मृदू आणि कठीण, रुंद उरोज असलेल्या, गळ्याशी जवळ असलेल्या, मोठ्या आणि नाजूक कपाळाच्या, कमळासारख्या चेहऱ्याच्या, वाकडी आणि लांब केसांच्या, सोन्याच्या कानातल्या, स्नानाने उजळलेल्या, जपाकुसुमासारख्या लाल दातांच्या, स्वच्छ आणि चमकदार डोळ्यांच्या, शंखासारख्या कानांच्या, तारकांसारख्या मोठ्या मोत्यांनी नाक शोभलेली, आरशासारख्या गालांची, तिळफुलासारख्या नाकाची, वाकडी छातीच्या, इंद्रगोपासारख्या ओठांच्या, दातांवर प्रेमाच्या खुणा असलेल्या, दीर्घ अंगांची, सर्व अंग गोल, जास्त मांसल नाहीत, गुंडाळलेल्या हातांच्या, कमळाच्या पाकळीसारख्या हातांच्या, मऊ, स्निग्ध, गोल, सडपातळ कंबरेच्या, कठीण, मोठ्या, गोल, आत वाकलेल्या उरोजांच्या, एकमेकांशी स्पर्धा करणाऱ्या, विविध रत्नांच्या हारांनी सजलेल्या, उरोजाभोवती वस्त्र असलेल्या, तरुण नजरेने पाहणाऱ्या, नाभीपर्यंत वस्त्र गुंडाळलेल्या, कंबरेवर रेषांनी शोभलेल्या, मूठभर पकडता येईल अशा कंबरेच्या, हत्तीच्या सोंडेप्रमाणे जांघांच्या, मऊ, स्निग्ध, स्वच्छ, समजांघांच्या, केळीच्या खांबासारख्या पायांच्या, गुडघ्याजवळ गोल नसलेल्या, टाच आत गेलेल्या, बोटे लांब आणि स्निग्ध, पाय कमळासारखे, हंस आणि गजासारखी चाल, उजवा अंगठा वरच्या वस्त्राला स्पर्श करणारा, दोन्ही हातांनी वस्त्र पकडलेले, गळ्याभोवती वस्त्र गुंडाळलेले, उरोजांवर वस्त्र गुंडाळलेले, डाव्या बाजूला झाकलेले, उजवीकडे उघडे, नाभीजवळ सजलेले, अशा अनेक स्त्रिया विवाहमंगळासाठी येत होत्या.