अमुष्य हि देहे समालिंगनचुंबनपरिवर्तन नवीनतरदलारविंदपदानि कुसुमानीव दृश्यंते
त्याच्या अंगावर आलिंगन, चुंबन आणि खेळताना उमटलेल्या, नव्या कमळाच्या पाकळ्यांसारख्या ताज्या खुणा दिसत आहेत.
एतत्समानवर्णवया एतादृशः सुभगः परमप्रीतिवर्द्धनोनाम पुत्रो भल्लूकभक्षितोमृतःस्मृतिपथं प्राप्यापि मां रक्षयितुमिच्छतीव मम हृदयमन्यथा करोति इति मनसा वितर्क्यातिबालकं ग्रहीतुमारभत्
असाच रंग, वय आणि देखणा, परमप्रीतिवर्धन नावाचा माझा मुलगाही असाच होता, पण तो अस्वलाने खाल्ला आणि मरण पावला; त्याची आठवण आली की तो मला जणू वाचवायला येतो आहे असं वाटतं—माझं मन वेगळंच होतं. असं मनात विचार करत तो त्या लहान मुलाला पकडायला पुढे गेला.
स च साध्योपि पराधीनो बभूव
तो साध्य देखील दुसऱ्याच्या अधीन झाला.
स च कुमारेण सह पराजय खेदमपि मत्वा सुखमध्युवास च
तो आणि राजकुमार, पराभवाचे दुःख लक्षात घेऊन, तिथे आनंदाने राहू लागले.
दशरथोऽपि तत्र मासं स्थित्वा तत्पुत्रसंदर्शनसुखमवलोक्याचिंतयत्
दशरथाने तिथे एक महिना राहून, आपल्या मुलाला पाहण्याचा आनंद अनुभवला आणि विचार करू लागला.
अहो सर्वदुःखापनोदनक्षममेतन्मुखावलोकनं पुत्रसंवर्द्धनंनाम सर्वराष्ट्रिको मम जयः पुत्रवियोगमनुस्मरतो दुःखाय केवलं भवति
अरे! मुलाच्या चेहऱ्याकडे पाहणे, म्हणजेच मुलाचे संगोपन, हे सर्व दुःख दूर करण्यास समर्थ आहे; माझ्या सर्व राज्यजयी आठवणी, मुलापासून दूर राहण्याच्या विचाराने, केवळ दुःखदायक वाटतात.
तदस्य पृच्छां करोमि कथमीदृशो जायते पुत्र इति वितर्क्य तमपृच्छत्
म्हणून मी त्याला विचारतो, 'असा मुलगा कसा मिळतो?' असे मनात ठरवून त्याने त्याला विचारले.
साध्योऽपि सकलमोक्षमार्गं क्षितीशायादिशत्
साध्याने राजाला संपूर्ण मोक्षमार्ग सांगितला.
तथा व्रतानि विचित्राणि नारायणप्रीणनाय कुर्य्यात्
अशा प्रकारे, नारायणाला प्रसन्न करण्यासाठी विविध व्रते करावीत.
प्रसन्नो भगवान्मुनिरीप्सितं पुत्रं यच्छति तदमुमाराधयस्वेति दशरथमुक्तवान्
भगवान प्रसन्न झाल्यावर, तो इच्छित मुलगा देतो; म्हणून त्याची पूजा कर, असे साध्याने दशरथाला सांगितले.
स चापि साध्यं तत्र स्थाप्य गत्वायोध्यां तथा सर्वं कृतवान्
त्याने साध्याला तिथे ठेवून, अयोध्येला जाऊन सर्व काही तसेच केले.
अथ पुत्रकामेष्टौ समाप्तायामाहवनीयाद्यज्ञमूर्तिः शंखचक्रगदापाणिरुदतिष्ठत् । राजानं च वरं वृणीष्वेत्युक्तवान्
मग पुत्रकामेष्टी यज्ञ पूर्ण झाल्यावर, शंख, चक्र, गदा हातात असलेली यज्ञमूर्ती अग्नीतून प्रकट झाली आणि राजाला म्हणाली, 'वर माग.'
स च राजा वव्रे पुत्रानतिधार्म्मिकान्दीर्घायुषश्चतुरोलोकोपकारकान्देहीति
राजाने मागितले, 'माझ्या पोटी धर्मनिष्ठ, दीर्घायुषी, बुद्धिमान आणि जगाचा कल्याण करणारे पुत्र जन्माला येऊ देत.'
अथ राजमहिष्यश्चतस्रः कौशल्या सुमित्रा सुरूपा सुवेषा चेति
मग राजाच्या चार राण्या—कौसल्या, सुमित्रा, सुरूपा आणि सुवेशा—
राजानमब्रुवन्देव प्रतियोषमेकेन पुत्रेण भवितव्यम्
राजाला म्हणाल्या, 'आम्हा प्रत्येकीला एकेक मुलगा व्हावा.'
अथ कौशल्योवाच एष यदि प्रसन्नो देवस्तदायमुत्पद्यतां मम
तेव्हा कौसल्याने म्हणाली, 'देव जर प्रसन्न असेल, तर हा मुलगा माझ्या पोटी जन्मावा.'
राजोवाच- मम यदिष्टं तदयं प्रार्थ्यते हरिः । विष्णोप्रसीददेवेश कमलापते शंखचक्रगदाधरविभीषणसृष्टिसमस्तलोकपालादिपूजित पादयुगलशाश्वतहरे नमस्ते नमस्ते एवं स्तुतो भगवानथ राजानमाह
राजा म्हणाला: 'माझी इच्छा असेल, तर हीच माझी मागणी—हे हरि, देवांचा स्वामी, कमळनेत्र, शंख, चक्र, गदा धारण करणारे, विभीषणाने निर्माण केलेल्या सर्व लोकपालांनी पूजलेले तुझे पाय, हे शाश्वत हरी, तुला नमस्कार, तुला नमस्कार.' अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर भगवान राजाला म्हणाला.
माधव उवाच- तव पुत्रो भविष्यामि कौशल्यायाम् । अथ चरुं प्राविशद्धरिः । तं चरुं हि चतुर्धा विभज्य भार्य्याभ्यो दत्तवान्
माधव म्हणाले: 'मी तुझ्या कौसल्येच्या पोटी पुत्र म्हणून जन्म घेईन.' मग हरिने यज्ञातील चरू मध्ये प्रवेश केला; तो चरू चार भागांत विभागून, आपल्या पत्नींस दिला.
अथ कौशल्यायां रामो लक्ष्मणः सुमित्रायां सुरूपायां भरतः सुवेषायां शत्रुघ्नो जज्ञे खात्पुष्पवृष्टिश्च पपात
मग कौसल्येच्या पोटी राम, सुमित्रेच्या पोटी लक्ष्मण, सुरूपेच्या पोटी भरत आणि सुवेशाच्या पोटी शत्रुघ्न जन्मले; आणि आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला.
अथ चतुराननः स्वयमुपेत्य जातकर्मादिकाः क्रियाश्चक्रे
मग चार मुखांचा ब्रह्मा स्वतः आला आणि जन्मानंतर करावयाच्या सर्व विधी त्याने केले.
त्रिभुवनाभिरामतया राम इति नाम चक्रे रूपशौर्य्यादिलक्ष्मीयोग्यतया लक्ष्मण इत्यपरस्य भुवं भारात्तारयतीति भरतः शत्रून्हंतीति शत्रुघ्न इति नामानि कृत्वा ब्रह्मा स्वभवनं जगाम शिशवश्च वृद्धिमीयुः
तीनही लोकांना आनंद देतो म्हणून त्याला 'राम' हे नाव दिलं; सुंदर रूप, शौर्य आणि इतर गुणांसाठी दुसऱ्याला 'लक्ष्मण' असं नाव दिलं; पृथ्वीवरील भार हलका करील म्हणून तिसऱ्याला 'भरत' असं नाव दिलं; शत्रूंना संपवील म्हणून चौथ्याला 'शत्रुघ्न' असं नाव दिलं. ही नावं ठेवून ब्रह्मा आपल्या लोकात परत गेला आणि मुले हळूहळू वाढू लागली.
अथ कुमारोपि पार्श्वेनास्यांकमारोप्य कलकलितलोचनो यत्किंचिदुवाच
मग तो मुलगाही, खेळकर डोळ्यांनी, वडिलांच्या मांडीवर जाऊन बसला आणि थोडीशी गोड बोलणी केली.
याचमानमितस्ततो वीक्षमाणः तात गच्छेशये तात क्रीडामि तातेत्यादिपुत्रसुखमनुभूयानुभूय निर्वृतिं ययौ
इकडे तिकडे पाहत, काही मागत, 'बाबा, मी जाऊ का? बाबा, झोपू का? बाबा, खेळू का?' असं विचारू लागला. अशा प्रकारे मुलाच्या गोडपणाचा आनंद घेत राजा समाधान पावला.
अथ कदाचिद्भोक्तुमागते राजनि रामचंद्रो बालक्रीडासक्तहृदयो बहुक्रीडनकरकमल उत्प्लुत्य धावमानो नरपतिपुरःस्थितमणिखचितसुवर्णभाजनस्थमन्नं वामकरेण गृहीत्वा राजनि चिक्षेप इदमपि राजा सुखाय मेने । एतादृशान्यन्यानि चकार रामचंद्रः
एकदा राजा जेवायला बसला असता, रामचंद्र बाललीलांमध्ये रमला होता. खेळता खेळता त्याने आपल्या अनेक छोट्या हातांनी उडी मारून, राजासमोर ठेवलेल्या रत्नजडित सुवर्णाच्या ताटातील अन्न डाव्या हाताने उचलून राजावर फेकलं. हेही राजाने आनंदानेच घेतलं. रामचंद्राने असे अनेक बाललीला केले.
अथ कदाचित्क्रीडमाने रामे वात्या राममपातयद्रामश्च रुदन्नपतत्
एकदा राम खेळत असताना, जोरदार वाऱ्याने त्याला खाली पाडलं आणि राम रडत पडला.
एतस्मिन्नंतरे ब्रह्मराक्षसो राममगृह्णाद्रामश्च मूर्च्छामाप
तेवढ्यात एक ब्रह्मराक्षस रामाला पकडून गेला आणि राम बेशुद्ध झाला.
अथ सहचरो बाल इतस्ततो रोरूयमाणो रामं तथाविधं राज्ञे व्यज्ञापयत्
मग त्याचा सोबती मुलगा इकडे तिकडे रडत धावत गेला आणि रामाच्या अवस्थेची माहिती राजाला दिली.
अथ राजा राममादाय वसिष्ठमाह किमिदं रामस्येति पप्रच्छ
मग राजा रामाला उचलून वसिष्ठांना विचारलं, 'रामाला हे काय झालं आहे?'
हरीशानौ सहाराध्य सर्वैकादशीरुपोष्य द्वादशीषु ब्राह्मणानाराध्य तत्तत्कालभवं फलपूर्वमन्नाद्यं व्यंजनं पुष्पं च न्यायेन संपाद्य कपिलाघृतेन केशवं स्नापयित्वा मुद्गचूर्णेन संलिप्य स्वादूदकेन स्नापयित्वा सुरभिपाटीरं स्वयमुद्घृष्टं मृगनाभ्यागुरुसारेण वासमेतं देवांगं सर्वमुपलिप्य तुलसीदलैर्यूथिकाकरवीरनीलोत्पलकमल कोकनदद्रो णकुसुम मरुवदमनक गिरिकर्णिकाकेतकीदलपूर्वैर्यथासंभवमभ्यर्च्य द्वादशाक्षरेण पुरुषसूक्तेन वा नाम्ना षोडशोपचारेण वाराध्य प्रणम्य नृत्यं कृत्वा देवं क्षमापयेत्
हरी आणि ईशान यांची एकत्र पूजा करून, सर्व एकादशीचे उपवास पाळून, द्वादशीला ब्राह्मणांना वेळेनुसार योग्य अन्न, पक्वान्न, फुले देऊन, कपिलाच्या तुपाने केशवाचे अभिषेक करून, मूगाच्या पीठाने लेप लावून, गोड पाण्याने स्नान घालून, स्वतः सुगंधी केलेल्या वस्त्रांनी आणि कस्तुरी, अगर, मृगनाभी यांच्या सुवासिकांनी देवाचे अंग सजवून, तुळशी, जुई, करवीर, निळकमळ, कमळ, कोकणद, द्रोण, मरवा, मदन, पर्वत कर्णिका, केतकी यांच्या पानांनी, जे मिळतील त्याने, पूजा करून, द्वादशाक्षरी मंत्राने किंवा पुरुषसूक्ताने किंवा नावाने, सोळा उपचारांनी, नमस्कार करून, नृत्य करून, देवाची क्षमा मागावी.
अथ पादसंचारिणं बालचंद्र संकाशदर्शनं बिंबाधरमुन्नततिलप्रसूननासं पुरश्चूलिकालंबमान-रत्नपत्रकं श्रवणलोललंबमानकुंडलं वक्षःस्थलविचलित स्थूलमुक्ताहारं विलसत्कार्तस्वरो ब-ह्वलयं सिंजन्मणिकंकणरत्नांगुलीयकं हेममणिरचितश्रोणिसूत्रं सिंजन्ननूपुरोपशोभितपादमंगुलीयोपशोभितपादमध्यांगुलीयकं वज्रांकुशसरोजलांछनशोभितोरुपादतलं तूणीरसदृश जंघं करिकरसदृशोरुं विस्तृतजघनं सूक्ष्ममध्यंवर्तुलावर्तकं गंभीरनाभिमिंद्रनीलशिलाविशा-ल वक्षःस्थलं कंबुग्रीवंचंद्रबिंबसदृशवदनमर्द्धचंद्र सदृशललाटं नीलकुटिलकुंतलं क्रोडासक्तंधूलिभिरापांडुरं फुल्लपद्मदलारक्तविलोललोचनं महेश्वरमिवोद्धूलितभूतिं महेश्वरमिव दिगंबरं रामं कुमारं राजा दशरथो दृष्ट्वा हर्षपरिपूर्णहृदयः पुत्रमालिंग्य चुंबित्वा वक्षस्यालिलिंग दृढम्
मग राजा दशरथाने चालायला लागलेला, बालचंद्रासारखा चेहरा, बिंब फळासारखे लाल ओठ, उंच आणि नाजूक नाक, कपाळावर रत्नांची पट्टी, कानात झुलत्या कुंडल्या, छातीवर जाड मोत्यांची माळ आणि झळाळते सोनं, हातात कडे, मंजुळ आवाज करणाऱ्या बांगड्या, अंगठ्या, सोन्याचं रत्नजडित कंबरपट्टा, पायात नूपुर आणि बोटात अंगठ्या, पायाच्या तळव्यावर वज्र, अंकुश आणि कमळाच्या खूणा, केळीच्या खोडासारखी जांघ, रुंद कंबर, बारीक कमरेचा भाग, खोल नाभी, निळ्या नीलमणीसारखी छाती, शंखासारखी मान, चंद्रासारखं मुख, अर्धचंद्रासारखं कपाळ, काळे वळवांचे केस, मांडीवर खेळून फिकट झालेलं अंग, फुललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखी लाल डोळे, भस्माने माखलेल्या महेश्वरासारखा, वस्त्रहीन महेश्वरासारखा असा राम पाहिला. राजा दशरथाचा हृदय आनंदाने भरून आला, त्याने आपल्या मुलाला घट्ट मिठी मारली आणि प्रेमाने त्याचे चुंबन घेतले.