शंभुरुवाच- अध्यापने चाध्ययने जायते चाथ संगमः । संगतौ वत्सरं राम याति पातकि पातकम्
शंभू म्हणाले— शिकवताना आणि शिकताना, एकत्र येणं होतं. आणि हे एकत्र येणं, राम, वर्षभर चाललं की, पापी माणूस अजून पाप करतो.
पुराणज्ञे तु काकुत्स्थ सर्वतत्वार्थवेदिनि । अपिपातकसंदोह चीर्णपापं प्रणश्यति
पण जो पुराण जाणतो, हे काकुत्स्था, आणि सर्व तत्त्वांचा अर्थ समजतो, त्याचं मोठं पापसुद्धा नाहीसं होतं, आणि केलेलं पाप नष्ट होतं.
प्रभूतवह्निनाशे हि धूमराशिर्यथैव हि । शलभो दीपनाशाय वह्निनाशाय न प्रभुः
जसं मोठा अग्नी विझल्यावर धुराचा ढग उरतो, तसं दिवा विझवायला गेलेला पतंग अग्नी विझवू शकत नाही.
कृतं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिग्रस्तमर्त्यानां भूतादि भयमोचकः
तसंच, पुराणिक दुसऱ्यांनी केलेलं पाप नष्ट करतो; आणि भूतादींनी त्रस्त झालेल्या माणसांना तो त्यांचा भूतांचा भयं दूर करतो.
समंत्रवानपनयेद्यथा न स्वयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न किंचित्प्राप्तुमर्हति
जसा मंत्र जाणणारा दुसऱ्याचं दुखणं दूर करतो पण स्वतः आजारी पडत नाही, तसाच पुराणिक पापाचा भागीदार होत नाही.
आत्मना च कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणज्ञो नाशयति त्वतिदुष्टं स्वकर्म्म वा
स्वतःने केलेलं किंवा दुसऱ्यांनी केलेलं पाप असो, पुराण जाणणारा ते नष्ट करतो, ते फार वाईट असो वा स्वतःचं कर्म असो.
भवानीशे हृषीकेशे समवृत्तिर्विवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता रुद्रजाप्यतिनिःस्पृहः
तो भवानी आणि ईश यांच्याबद्दल सारखं वागतो, हृषीकेशाबद्दलही तटस्थ असतो, विवेकाने युक्त असतो, लोक आणि वेदातील कर्म जाणतो, आणि रुद्र जपाबद्दल आसक्त नसतो.
तुष्टः शांतः क्रियादक्षः प्रभूतो योगकृद्वशी । यथैव ते पुराणज्ञो वसिष्ठो भगवानृषिः
तो समाधानी, शांत, कर्मकुशल, सामर्थ्यवान, योग करणारा आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा असतो; जसा तुझा पुराणिक म्हणजे भगवंत वसिष्ठ ऋषी.
नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्भुवं कृत्स्नां त्वां च रक्षः समापतत्
राजा, तुझ्या आज्ञेने तो अयोध्येत राहिला, संपूर्ण पृथ्वीचं रक्षण केलं आणि संकट आलं तेव्हा तुझंही रक्षण केलं.
स च शुक्रोपदेशेन राक्षसस्त्वामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथावसरस्त्विति
नंतर शुक्राच्या सांगण्यावरून राक्षस तुझ्याकडे आला आणि म्हणाला, 'मी तुला झोपेत असताना मारणार; दुसरी संधी नाही.'
अथ विप्रो विदित्वैतद्वसिष्ठस्त्वद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं काकुत्स्थं रक्षो हंति न संशयः
मग वसिष्ठ ब्राह्मण, तुझ्या हितासाठी, हे समजला— 'काकुत्स्था झोपेत आणि निष्काळजी असताना राक्षस त्याला नक्की मारेल.'
ब्रह्मावाप्तवरं तद्धि मया कार्यं निवारणम् । इति संचिंत्य विप्रर्षिः सेनामादाय निर्गतः
'त्या राक्षसाला ब्रह्माचा वर मिळालाय; मला हे घडू द्यायचं नाही.' असं ठरवून तो ऋषी सैन्य घेऊन बाहेर पडला.
रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः
राक्षस अमर असल्यामुळे त्याला मारता न आल्यावर, त्या ऋषीने स्वतः राक्षसाचा रूप घेतलं आणि मोठ्या ऋषीने हे शब्द सांगितले.
किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः
'हे मुनिंनी वावरलेल्या वनात तू कशासाठी आलास?' त्यावर तो म्हणाला, 'मी राजा आहे, राक्षसांचा संहार करणारा; त्याला मारायला आलोय.'
मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज
मुनिने असेही सांगितले, "तुला जगण्याने किंवा मेल्याने काय उपयोग? माझे मांस खा, लढा आणि विजय मिळवा."
राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः
राक्षस म्हणाला, "तू राक्षस असून मला कसा खाण्यास येणार? वसिष्ठही मानवाचा रूप घेऊन आकाशात उभा आहे."
निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम्
त्याच्या डोक्यावर थुंकून, त्याने मुठीने त्याला मारले; त्या माराने राक्षसाने ऋषीला पळवून लावले.
पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा
दोघेही एकमेकांपासून पळत समुद्राकडे गेले; तिथेच त्या जागेच्या रहिवाशाने राक्षसाला पकडले.
मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः
मुनि पुन्हा अयोध्येत पूर्वीप्रमाणे राहिला. शंभू म्हणाले, "म्हणून ज्याला पुराणांची माहिती आहे आणि ज्याच्या मनात द्वेष नाही, त्याने आपल्या इच्छेनुसार वागावे."
श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः
शुभ श्रवणाची पद्धत मी सांगतो, ऐक. शुद्ध दिवस, शुक्ल पक्ष, उत्तम वार आणि नक्षत्र यांचा योग असताना,
करणे चापि लग्ने च ग्रहताराबलान्विते । अमूढेन ग्रहे बाले न च वृद्धौ गुरौस्थिते
योग्य करण, लग्न आणि ग्रह-नक्षत्र बलवान असावेत; ग्रह ग्रस्त, लहान किंवा वृद्ध अवस्थेत नसावेत, गुरुही पीडित नसावा.
न कृष्णपक्षे ग्रहणे न च नास्तिकसंनिधौ । पूर्वोक्तलक्षणोपेतं पुराणं शृणुयादिति
कृष्ण पक्षात, ग्रहणाच्या वेळी किंवा नास्तिकांच्या उपस्थितीत नाही; पूर्वी सांगितलेल्या गुणांनी युक्त असे पुराण ऐकावे.
शुद्धगेहेऽथवा शुद्धवेदिकायां मठेथ वा । नदीतीरे देवगेहे सभामंडप एव च
शुद्ध घरात, स्वच्छ वेदीवर किंवा मठात, नदीच्या काठी, देवळात किंवा सभामंडपात,
रथ्या मठेथ वा रम्ये पुण्यशालासु राघव । स्वयं नमस्य विप्रेंद्रान्पुराणज्ञं विशेषतः
किंवा सुंदर रस्त्यावर, पुण्यशाळेत, हे राघव, स्वतः ब्राह्मणश्रेष्ठांना, विशेषतः पुराणज्ञांना नमस्कार करावा.
आसनं कल्पितं कुर्य्यादूर्ध्वं सर्वविशेषितम् । एहि धर्म्मासनमिति वक्तव्यं स्यादनिष्ठुरम्
सर्वांत वरचे, विशेष आसन तयार करावे आणि कोमलपणे, "या धर्मासनावर या," असे सांगावे.
पुराणप्रक्रमदिने यत्कार्यं तदुदीरयेत् । व्याख्यातारं पुराणस्य वस्त्राद्यैः परिपूजयेत्
पुराणाच्या आरंभाच्या दिवशी जे काही करावयाचे ते जाहीर करावे आणि पुराण सांगणाऱ्याचा वस्त्रादींनी सन्मान करावा.
शुभानि दत्वा वस्त्राणि सूक्ष्माणि च नवानि च । करकंठविभूषादि पात्रमासनमेव च
शुभ, सूक्ष्म आणि नवे वस्त्र, कमंडलू, गळ्यातील अलंकार, पात्र किंवा आसन द्यावे.
गंधपुष्पाक्षतैः पूज्य तांबूलं विनिवेद्य च । शुक्लांबरधरं विष्णुं शशिवर्णं चतुर्भुजम्
सुगंध, फुले आणि अक्षता याने पूजा करावी, तांबूल अर्पण करावे; नंतर पांढरे वस्त्र घातलेला, चंद्रासारखा, चार हातांचा विष्णू ध्यानात धरावा.
प्रसन्नवदनं ध्यायेत्सर्वविघ्नोपशांतये । सभासदश्च संपूज्य गणेशं प्रार्थयेत्ततः
सर्व विघ्न दूर व्हावीत म्हणून त्याचे प्रसन्न मुख ध्यानात घ्यावे; सभासदांचा सन्मान करून नंतर गणेशाची प्रार्थना करावी.
ॐनमेत्यादि मंत्रेण पूजनं भारती नुतिः । प्रातःकाले पुराणस्य प्रक्रमं प्रारभेदिति
"ॐ नमः" या मंत्राने पूजा करावी, सरस्वतीचे स्तवन करावे; सकाळी पुराणाचे वाचन सुरू करावे.