जातकर्मादिसंस्कारान्कारयस्व ममाशु वै । द्विजो भूत्वा शृणोम्यद्य प्रायश्चित्तं करोम्यतः
'माझ्यासाठी जन्मापासूनचे सगळे संस्कार लवकर कर; ब्राह्मण होऊन मी आज ऐकेन आणि प्रायश्चित्त करीन.'
विधायकं पुराणं मे भविष्यति च कीर्तितम् । अतः शक्यं करिष्यामि पुराणार्थं विनिश्चयन्
'माझ्यासाठी जे प्रमाणभूत पुराण आहे ते सांग; मग मी त्याचा अर्थ समजून योग्य कृती करीन.'
पौराणिक उवाच- यथावत्कीर्तयिष्यामि पुराणं पापनाशनम् । यथाज्ञानं यथाशक्ति यथाशुद्धं यथाविधि
पुराणकार म्हणाला — 'मी योग्य रीतीने, माझ्या ज्ञान, शक्ती, शुद्धता आणि विधीनुसार, पाप नष्ट करणारं पुराण सांगतो.'
किं वांच्छसि पुराणं तु कीर्तयिष्ये तदेव तु । गौतम उवाच- सर्वं रुचि पुराणं मे वक्तव्यं किं हितं वद
'तुला कोणतं पुराण हवं आहे? तेच मी सांगतो.' गौतम म्हणाला — 'माझ्यासाठी जे सर्वात हितकारक आणि आवडतं पुराण आहे, तेच सांग.'
श्रुते यस्मिन्भिदा नैव जायते तु हरीशयोः । पौराणिक उवाच- कौर्मोक्तं यत्पुराणं तद्देवयोरभिदाभिधम्
'जे ऐकल्यावर हरि आणि ईश यांच्यात कधीच मतभेद होत नाही.' पुराणकार म्हणाला — 'कूर्माने सांगितलेलं जे पुराण आहे, तेच दोन्ही देवांमध्ये मतभेद नसलेलं आहे.'
शृणोति यस्तत्प्रथमं तस्य पापं विनश्यति । तस्य वक्ता तु यो विप्रस्तस्य विघ्नांतरं भवेत्
'जो पहिल्यांदा ते ऐकतो, त्याचं पाप नष्ट होतं; पण जो ब्राह्मण ते सांगतो, त्याला अडथळे येतात.'
श्रोतव्यं मन्यते पापो यदि भार्या विनश्यति । किंचैकं दुष्करं वक्ष्ये श्रोतुर्वक्तुरनिंदकम्
दुष्ट माणूस असं समजतो की, बायको गेल्यावर ऐकावं. पण मी एक कठीण गोष्ट सांगतो, जी ऐकणाऱ्यालाही आणि सांगणाऱ्यालाही दोष लागत नाही.
व्याख्यातरि यदि प्रीतिर्द्धर्मादेव प्रकाशिनी । आचारदर्शने पुण्ये कर्ममोक्षादिदर्शके
जेव्हा व्याख्या करणाऱ्यावर प्रेम निर्माण होतं, तेही केवळ धर्मामुळे, आचार पाहताना, पुण्य करताना आणि मुक्ती मिळवणाऱ्या कर्मांच्या दाखल्यात,
तदा तुष्टो महेशः स्याद्विष्णुरिष्टफलप्रदः । पितरस्तारितास्तेन यांति ते परमां गतिम्
तेव्हा महेश प्रसन्न होतो, विष्णू इच्छित फळ देतो, आणि त्या कृतीमुळे पितरांचं उद्धार होऊन ते श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतात.
श्रीराम उवाच- कथं पातकसंघात संक्रमे ब्राह्मणाधमे । पुराणज्ञः कथं व्याख्यां चकार द्विजसत्तम
श्रीराम म्हणाले— पापांचा मोठा समूह असताना, पुराण जाणणाऱ्या त्या नीच ब्राह्मणाने कशी व्याख्या केली, हे मला सांग, हे श्रेष्ठ द्विजा.
शंभुरुवाच- अध्यापने चाध्ययने जायते चाथ संगमः । संगतौ वत्सरं राम याति पातकि पातकम्
शंभू म्हणाले— शिकवताना आणि शिकताना, एकत्र येणं होतं. आणि हे एकत्र येणं, राम, वर्षभर चाललं की, पापी माणूस अजून पाप करतो.
पुराणज्ञे तु काकुत्स्थ सर्वतत्वार्थवेदिनि । अपिपातकसंदोह चीर्णपापं प्रणश्यति
पण जो पुराण जाणतो, हे काकुत्स्था, आणि सर्व तत्त्वांचा अर्थ समजतो, त्याचं मोठं पापसुद्धा नाहीसं होतं, आणि केलेलं पाप नष्ट होतं.
प्रभूतवह्निनाशे हि धूमराशिर्यथैव हि । शलभो दीपनाशाय वह्निनाशाय न प्रभुः
जसं मोठा अग्नी विझल्यावर धुराचा ढग उरतो, तसं दिवा विझवायला गेलेला पतंग अग्नी विझवू शकत नाही.
कृतं पापं तथान्येषां नाशनाय पुराणिकः । भूतादिग्रस्तमर्त्यानां भूतादि भयमोचकः
तसंच, पुराणिक दुसऱ्यांनी केलेलं पाप नष्ट करतो; आणि भूतादींनी त्रस्त झालेल्या माणसांना तो त्यांचा भूतांचा भयं दूर करतो.
समंत्रवानपनयेद्यथा न स्वयमातुरः । पौराणिकस्तथा पापं न किंचित्प्राप्तुमर्हति
जसा मंत्र जाणणारा दुसऱ्याचं दुखणं दूर करतो पण स्वतः आजारी पडत नाही, तसाच पुराणिक पापाचा भागीदार होत नाही.
आत्मना च कृतं पापमन्यैरपि च यत्कृतम् । पुराणज्ञो नाशयति त्वतिदुष्टं स्वकर्म्म वा
स्वतःने केलेलं किंवा दुसऱ्यांनी केलेलं पाप असो, पुराण जाणणारा ते नष्ट करतो, ते फार वाईट असो वा स्वतःचं कर्म असो.
भवानीशे हृषीकेशे समवृत्तिर्विवेकवान् । लोकवेदक्रियावेत्ता रुद्रजाप्यतिनिःस्पृहः
तो भवानी आणि ईश यांच्याबद्दल सारखं वागतो, हृषीकेशाबद्दलही तटस्थ असतो, विवेकाने युक्त असतो, लोक आणि वेदातील कर्म जाणतो, आणि रुद्र जपाबद्दल आसक्त नसतो.
तुष्टः शांतः क्रियादक्षः प्रभूतो योगकृद्वशी । यथैव ते पुराणज्ञो वसिष्ठो भगवानृषिः
तो समाधानी, शांत, कर्मकुशल, सामर्थ्यवान, योग करणारा आणि स्वतःवर नियंत्रण ठेवणारा असतो; जसा तुझा पुराणिक म्हणजे भगवंत वसिष्ठ ऋषी.
नियोगात्तव भूपाल अयोध्यायामतिष्ठत । अपालयद्भुवं कृत्स्नां त्वां च रक्षः समापतत्
राजा, तुझ्या आज्ञेने तो अयोध्येत राहिला, संपूर्ण पृथ्वीचं रक्षण केलं आणि संकट आलं तेव्हा तुझंही रक्षण केलं.
स च शुक्रोपदेशेन राक्षसस्त्वामथाभ्यगात् । निद्रासक्तं हनिष्यामि नान्यथावसरस्त्विति
नंतर शुक्राच्या सांगण्यावरून राक्षस तुझ्याकडे आला आणि म्हणाला, 'मी तुला झोपेत असताना मारणार; दुसरी संधी नाही.'
अथ विप्रो विदित्वैतद्वसिष्ठस्त्वद्धितप्रियः । सुप्तं प्रमत्तं काकुत्स्थं रक्षो हंति न संशयः
मग वसिष्ठ ब्राह्मण, तुझ्या हितासाठी, हे समजला— 'काकुत्स्था झोपेत आणि निष्काळजी असताना राक्षस त्याला नक्की मारेल.'
ब्रह्मावाप्तवरं तद्धि मया कार्यं निवारणम् । इति संचिंत्य विप्रर्षिः सेनामादाय निर्गतः
'त्या राक्षसाला ब्रह्माचा वर मिळालाय; मला हे घडू द्यायचं नाही.' असं ठरवून तो ऋषी सैन्य घेऊन बाहेर पडला.
रक्षो हंतुमशक्तस्तु मृत्युहीनं ततो मुनिः । स्वयं च राक्षसो भूत्वा वाक्यमाह महामुनिः
राक्षस अमर असल्यामुळे त्याला मारता न आल्यावर, त्या ऋषीने स्वतः राक्षसाचा रूप घेतलं आणि मोठ्या ऋषीने हे शब्द सांगितले.
किमर्थमागतोसीह वनं मुनिनिषेवितम् । स आह राजा रक्षोघ्नस्तमहं हंतुमागतः
'हे मुनिंनी वावरलेल्या वनात तू कशासाठी आलास?' त्यावर तो म्हणाला, 'मी राजा आहे, राक्षसांचा संहार करणारा; त्याला मारायला आलोय.'
मुनिरप्याह किं तेन जीवितेन मृतेन वा । भुक्त्वामिषं मदीयं तु युद्धं कृत्वा जयं व्रज
मुनिने असेही सांगितले, "तुला जगण्याने किंवा मेल्याने काय उपयोग? माझे मांस खा, लढा आणि विजय मिळवा."
राक्षस उवाच- कथं त्वं राक्षसो मह्यं भक्षणाय भविष्यसि । वसिष्ठोऽप्यथ मानुष्यमास्थाय वियति स्थितः
राक्षस म्हणाला, "तू राक्षस असून मला कसा खाण्यास येणार? वसिष्ठही मानवाचा रूप घेऊन आकाशात उभा आहे."
निष्ठीव्य मस्तके तस्य मुष्टिना तमताडयत् । ताडितो राक्षसस्तेन व्यद्रावयदृषिश्च तम्
त्याच्या डोक्यावर थुंकून, त्याने मुठीने त्याला मारले; त्या माराने राक्षसाने ऋषीला पळवून लावले.
पलायमानावन्योन्यं जलधिं तु गतावुभौ । तत्रस्थेन ग्रहेणासौ गृहीतो राक्षसस्तदा
दोघेही एकमेकांपासून पळत समुद्राकडे गेले; तिथेच त्या जागेच्या रहिवाशाने राक्षसाला पकडले.
मुनिः पुनरयोध्यायां पूर्ववत्समतिष्ठत । शंभुरुवाच- तस्मात्स्वाभिमतं कुर्यात्पुराणज्ञो विमत्सरः
मुनि पुन्हा अयोध्येत पूर्वीप्रमाणे राहिला. शंभू म्हणाले, "म्हणून ज्याला पुराणांची माहिती आहे आणि ज्याच्या मनात द्वेष नाही, त्याने आपल्या इच्छेनुसार वागावे."
श्रवणस्य विधानं च कथयामि शुभं शृणु । शुक्लपक्षे दिने शुद्धे वारनक्षत्रयोगतः
शुभ श्रवणाची पद्धत मी सांगतो, ऐक. शुद्ध दिवस, शुक्ल पक्ष, उत्तम वार आणि नक्षत्र यांचा योग असताना,