स्नुषादिभर्त्सनं बाल तालहास्यनिदर्शनम् । गुरुनिर्गमनादीनि संचिंत्य च पुनः पुनः
सून आणि इतरांकडून ओरडा मिळतो, लहान मुलं हसतात, आणि वडीलधाऱ्यांच्या जाण्याची आठवण वारंवार होते.
आहूतो भोजनाद्यर्थं भोज्यान्नादि विनिंदयन् । चिरमुष्णं च निर्भर्त्स्य पुनश्चिंतामवाप सः
भोजनासाठी बोलावलं की तो अन्नाची निंदा करतो, ते खूप वेळ थंड झालं म्हणून ओरडतो आणि पुन्हा चिंता करत बसतो.
अतिदुष्कृतिकर्म्माहं कथं भोक्ष्ये कथं स्वपे । कथं तिष्ठे कथं गच्छे परलोकः कथं भवेत्
‘मी इतकी वाईट कर्मं केली, आता कसं खाऊ, कसं झोपू, कसं उभा राहू, कसं जाऊ — आणि पुढच्या जन्मात काय होईल?’
इति चिंताकुलो नित्यं न नमत्यपरान्वितः । द्विजस्य सदनं गत्वा पुराणज्ञस्य राघव
अशा विचारांनी नेहमीच त्रस्त होऊन तो दुसऱ्यांना नमस्कार करत नाही; मग तो एका विद्वान ब्राह्मणाच्या घरी गेला, हे राघवा.
लज्जावाक्कृतवक्त्रश्च किंकरोमीत्यभाषत । न किंचिदप्युवाचासौ द्विजः पौराणिकस्तदा
लाजेने मान खाली घालून तो म्हणाला, ‘मी काय करू?’ पण त्या पुराणपंडित ब्राह्मणाने काहीच उत्तर दिलं नाही.
पापोयमिति विज्ञाय शिष्येण निरगामयत् । गौतमोपि विनिर्गम्य द्वार्येव च बहिः स्थितः
तो पापी आहे, हे ओळखून ब्राह्मणाने आपल्या शिष्याला सांगून त्याला बाहेर पाठवलं; गौतमही बाहेर जाऊन दारात उभा राहिला.
भुव्यासीनं तु विज्ञाय पुराणार्थविचारकम् । कथं कथमपि प्राप्य पीठं दत्तं च नाभजत्
तो जमिनीवर बसलेला, पुराणांचा अर्थ विचार करत असल्याचं पाहून, कसाबसा तो जवळ गेला पण दिलेलं आसन घेतलं नाही.
निषण्णो भूतले राम पुराणज्ञमभाषत । प्रायश्चित्तं करिष्यामि तदत्रैव विधीयताम्
तो जमिनीवर बसून, ‘हे राम, मी प्रायश्चित्त करायचं ठरवलं आहे; ते इथेच सांगावं,’ असं त्या पुराणपंडिताला म्हणाला.
ब्राह्मण उवाच- पापानि कीर्तयस्व त्वं सर्वथैव कृतानि तु । स चापि नाऽकृतं किंचिन्मया पापमितीरयन्
ब्राह्मण म्हणाला — 'तू केलेली सर्व पापं, काहीही लपवू नकोस, सांग. त्यावर तो म्हणाला, 'माझ्या कडून असं एकही पाप नाही जे केलं नाही,' असं म्हणून त्याने कबुल केलं.
रुदन्पपात भूम्यां च कथं तातेति पीडितः । ब्राह्मणस्तमथ प्राह प्रायश्चित्तं न विद्यते
तो रडत रडत जमिनीवर पडला आणि यातनेने म्हणाला, 'बाबा, आता काय करू?' तेव्हा ब्राह्मण म्हणाला, 'यासाठी काहीही प्रायश्चित्त नाही.'
महापापं त्रिरावृत्ते पुनश्च यदि चेत्कृतम् । गौतम उवाच- पौराणिक महाभाग प्राप्यापि त्वामहं कथम्
जर एखादं मोठं पाप तीनदा केलं, आणि पुन्हा केलं असं झालं — गौतम म्हणाला — 'हे पुराण जाणणाऱ्या महाभागा, मी तुझ्याकडे आलो तरी, आता काय करावं?'
पापयुक्तो द्विजश्रेष्ठ संगतिर्विफला भवेत् । पौराणिक उवाच- शास्त्रं प्रमाणं सर्वेषां प्रायश्चित्तविनिर्णये
पापी माणसाची संगत निष्फळ ठरते, हे द्विजश्रेष्ठा. पुराणकार म्हणाला — 'प्रायश्चित्त ठरवताना सर्वांसाठी शास्त्रच प्रमाण आहे.'
तद्विना यो हि तं ब्रूयात्प्रायाश्चित्तं न तद्भवेत् । सकृत्कृते सकृत्प्रोक्तं द्वितीये द्विगुणं भवेत्
शास्त्राशिवाय कोणी प्रायश्चित्त सांगितलं, तर ते ग्राह्य नाही; पहिल्यांदा पाप केल्यावर एकदा प्रायश्चित्त, दुसऱ्यांदा केल्यावर ते दुप्पट असावं.
तृतीये त्रिगुणं प्रोक्तं चतुर्थे नास्ति निष्कृतिः । त्वया कृतं तु बहुधा चतुर्विधमपीच्छया
तिसऱ्यांदा केल्यावर ते तिप्पट असावं, आणि चौथ्यांदा केल्यावर काहीही प्रायश्चित्त नाही. पण तू तर अनेक वेळा, आणि चार प्रकारची पापं, स्वतःच्या इच्छेने केलीस.
कथं वक्तुमहं शक्तः प्रायश्चित्तं भवादृशे । गौतमोऽपि पुनः प्राह क्व गंतव्यं मयेति च । उपवासत्रयं कृत्वा शिवरात्रिमविंदत
अशा तुझ्यासारख्या माणसासाठी मी प्रायश्चित्त कसं सांगू? गौतम पुन्हा म्हणाला, 'मग मी कुठे जावं?' त्याने तीन दिवस उपवास केला आणि शिवरात्रीचं व्रत केलं.
चतुर्थमुपवासं च चकारातीव दुःखितः । पारणं चाप्यमायां स कृतवान्फलवल्कलैः
तो फार दुःखी होऊन चौथा उपवासही केला; आणि योग्य वेळी फळं आणि झाडाच्या सालींचे वस्त्र घालून उपवास सोडला.
अथ प्रदक्षिणं चक्रे श्रीशैलस्य च स द्विजः । गतवान्मंदिरं पश्चाच्चिंतयातिकृशः श्वसन्
मग त्या ब्राह्मणाने श्रीशैलाची प्रदक्षिणा केली; नंतर तो खूप कृश आणि खोल विचार करत, उसासे टाकत मंदिरात गेला.
कथं पापनिवृत्तिर्मे तूष्णींभूतस्य सेत्स्यति । अनंतमविचार्यं किं पापं च सुमहत्तरम्
'मी आता गप्प झालो, तरी माझ्या पापातून सुटका कशी होईल?' 'हे पाप किती मोठं आणि अनंत आहे!' असं तो विचार करत होता.
श्रुत्वा न कोपि मे ब्रूयात्प्रायश्चित्तं विधीयताम् । किंतु कस्मिन्पुराणे तु श्रुते ज्ञातं भविष्यति
'मी ऐकलं, पण कोणीच मला योग्य प्रायश्चित्त सांगत नाही; कदाचित एखादं पुराण ऐकलं तर ते कळेल,' असं त्याला वाटलं.
इति कृत्वा मतिं सोथ पुराणज्ञमभाषत । पुराणमेकं मे तात व्याख्यातु भगवानिति
असं ठरवून, त्याने पुराण जाणणाऱ्याला सांगितलं — 'माझ्या साठी एक पुराण कृपया सांगावं, भगवन्.'
जातकर्मादिसंस्कारान्कारयस्व ममाशु वै । द्विजो भूत्वा शृणोम्यद्य प्रायश्चित्तं करोम्यतः
'माझ्यासाठी जन्मापासूनचे सगळे संस्कार लवकर कर; ब्राह्मण होऊन मी आज ऐकेन आणि प्रायश्चित्त करीन.'
विधायकं पुराणं मे भविष्यति च कीर्तितम् । अतः शक्यं करिष्यामि पुराणार्थं विनिश्चयन्
'माझ्यासाठी जे प्रमाणभूत पुराण आहे ते सांग; मग मी त्याचा अर्थ समजून योग्य कृती करीन.'
पौराणिक उवाच- यथावत्कीर्तयिष्यामि पुराणं पापनाशनम् । यथाज्ञानं यथाशक्ति यथाशुद्धं यथाविधि
पुराणकार म्हणाला — 'मी योग्य रीतीने, माझ्या ज्ञान, शक्ती, शुद्धता आणि विधीनुसार, पाप नष्ट करणारं पुराण सांगतो.'
किं वांच्छसि पुराणं तु कीर्तयिष्ये तदेव तु । गौतम उवाच- सर्वं रुचि पुराणं मे वक्तव्यं किं हितं वद
'तुला कोणतं पुराण हवं आहे? तेच मी सांगतो.' गौतम म्हणाला — 'माझ्यासाठी जे सर्वात हितकारक आणि आवडतं पुराण आहे, तेच सांग.'
श्रुते यस्मिन्भिदा नैव जायते तु हरीशयोः । पौराणिक उवाच- कौर्मोक्तं यत्पुराणं तद्देवयोरभिदाभिधम्
'जे ऐकल्यावर हरि आणि ईश यांच्यात कधीच मतभेद होत नाही.' पुराणकार म्हणाला — 'कूर्माने सांगितलेलं जे पुराण आहे, तेच दोन्ही देवांमध्ये मतभेद नसलेलं आहे.'
शृणोति यस्तत्प्रथमं तस्य पापं विनश्यति । तस्य वक्ता तु यो विप्रस्तस्य विघ्नांतरं भवेत्
'जो पहिल्यांदा ते ऐकतो, त्याचं पाप नष्ट होतं; पण जो ब्राह्मण ते सांगतो, त्याला अडथळे येतात.'
श्रोतव्यं मन्यते पापो यदि भार्या विनश्यति । किंचैकं दुष्करं वक्ष्ये श्रोतुर्वक्तुरनिंदकम्
दुष्ट माणूस असं समजतो की, बायको गेल्यावर ऐकावं. पण मी एक कठीण गोष्ट सांगतो, जी ऐकणाऱ्यालाही आणि सांगणाऱ्यालाही दोष लागत नाही.
व्याख्यातरि यदि प्रीतिर्द्धर्मादेव प्रकाशिनी । आचारदर्शने पुण्ये कर्ममोक्षादिदर्शके
जेव्हा व्याख्या करणाऱ्यावर प्रेम निर्माण होतं, तेही केवळ धर्मामुळे, आचार पाहताना, पुण्य करताना आणि मुक्ती मिळवणाऱ्या कर्मांच्या दाखल्यात,
तदा तुष्टो महेशः स्याद्विष्णुरिष्टफलप्रदः । पितरस्तारितास्तेन यांति ते परमां गतिम्
तेव्हा महेश प्रसन्न होतो, विष्णू इच्छित फळ देतो, आणि त्या कृतीमुळे पितरांचं उद्धार होऊन ते श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतात.
श्रीराम उवाच- कथं पातकसंघात संक्रमे ब्राह्मणाधमे । पुराणज्ञः कथं व्याख्यां चकार द्विजसत्तम
श्रीराम म्हणाले— पापांचा मोठा समूह असताना, पुराण जाणणाऱ्या त्या नीच ब्राह्मणाने कशी व्याख्या केली, हे मला सांग, हे श्रेष्ठ द्विजा.