पुराणवक्ता सर्वस्माद्ब्राह्मणस्तु विशिष्यते । तेनापि च कृतं पापं न सज्येत्किमुतान्यतः
—पुराण सांगणारा ब्राह्मण सर्वांत श्रेष्ठ असतो; त्याने काही पाप केलं तरी ते त्याला चिकटत नाही—तर मग इतरांना तर अजूनच नाही.
अन्येषामपि केषांचित्पुराणं पापनाशनम् । यः पुराणेषु विश्वासी वक्तारं मन्यते गुरुम्
काही लोकांसाठीही पुराण पापांचा नाश करणारं असतं; जो पुराणांवर श्रद्धा ठेवतो आणि पुराण सांगणाऱ्याला गुरु मानतो—
ब्रह्मविद्याप्रदातारं विशेषं ज्ञातिबंधुतः । तस्य पापानि सर्वाणि विलयं यान्त्यसंशयम्
—जो त्याला ब्रह्मविद्या देणारा, विशेषतः आपला नातलग किंवा मित्र समजतो—त्याची सर्व पापं निःसंशय नष्ट होतात.
अथ श्रीशैलगमनं पूजकस्य महेशितुः । अतः कलौ मनुष्याणां पुराणं पापनाशनम्
आता, जो महादेवाच्या भक्तासाठी श्रीशैल यात्रा करतो—म्हणून कलियुगात लोकांसाठी पुराण हेच पापांचा नाश करणारे आहे.
पुरा कलियुगे राम वृत्तं संकीर्तये शृणु । आसीत्तु गौतमो नाम ब्राह्मणो वेदवर्जितः
पूर्वी कलियुगात, हे राम, मी एक घटना सांगतो—ऐक: गौतम नावाचा एक ब्राह्मण होता, पण त्याला वेदांचं ज्ञान नव्हतं.
तस्य पुष्टिः पशुश्चास्तां भ्रातरौ वेदवर्जितौ । ताभ्यां सह कृषिं चक्रे तत्र वृद्धिमवाप च
त्याच्याकडे संपत्ती, जनावरे आणि त्याचे दोन भाऊ होते, त्यांनाही वेदांचं ज्ञान नव्हतं; ते तिघे मिळून शेती करत आणि तिथे भरभराट झाली.
धनधान्यादिकं किंचिद्राजानं दत्तवानथ । उवाच वचनं किंचिदधिकारं निरूपय
त्याने राजाला थोडं धन, धान्य वगैरे दिलं आणि म्हणाला: 'मला एखाद्या अधिकाराच्या जागी नेमावं.'
अर्थं न गमयिष्यामि तौ शक्तौ भ्रातरौ मम । राजोवाच- ब्राह्मणस्याधिकारो हि वैदिके धर्मकर्मणि
'मी धन मिळवणार नाही; माझे हे दोन भाऊ समर्थ आहेत.' राजा म्हणाला: 'ब्राह्मणाचा अधिकार वेदधर्म आणि कर्मातच असतो.'
तदन्यत्र नियुक्तस्य ब्राह्मण्यं विप्रणश्यति । गौतम उवाच- युगेष्वन्येषु धर्मोयं कलिधर्मो न तादृशः
'ब्राह्मणाला दुसऱ्या कामात लावल्यास त्याचं ब्राह्मण्य नष्ट होतं.' गौतम म्हणाला: 'इतर युगात हा धर्म आहे; पण कलियुगात तसं नाही.'
भूपति त्वं हि भूपाल नृपाणां धर्म उच्यते । ब्राह्मणश्च परिक्षीणस्तं कुर्वन्नैव दुष्यति
'राजा, तू पृथ्वीचा स्वामी आहेस; राजांसाठी असा धर्म सांगितला आहे: जर ब्राह्मण गरिब झाला, तर असं वागून त्याला पाप लागत नाही.'
शूद्राणां तु कृषिर्द्धर्मो नापद्यप्यग्रजन्मनः । तस्मात्क्षत्त्रेण वर्तिष्ये ग्रामान्मम समादिश
शूद्रांचा धर्म शेती करणं आहे, पण उच्च जन्माला आलेल्यांसाठी, अगदी संकटातही, ते योग्य नाही; म्हणून मी क्षत्रियासारखं वागेन—माझ्यासाठी गावे नेमून दे.'
अन्यत्र चात्र क्षत्त्रेण वर्तनं मम रोचते । अन्यन्न तु तथेत्युक्तो ददौ ग्रामान्द्विजन्मनः
'इतरत्रही मला क्षत्रियासारखं वागणं आवडतं; नाहीतर मला नको.' असं म्हणताच राजाने त्या द्विजाला गावे दिली.
ग्रामाधिकारदुष्टस्य वर्तनं त्वन्यथाभवत् । अभक्षि मांसं चापायि सुरा चाभाषि दुर्वचः
गावाचा अधिकार मिळाल्यावर त्याचं वर्तन बदललं: त्याने निषिद्ध मांस खाल्लं, दारू प्यायली आणि वाईट बोलू लागला.
परयोषा तथा गामि परस्वं प्रत्यहारि च । अक्रीडि द्यूतमसकृत्कलंजं चादि दुर्भुजा
तो दुसऱ्याच्या बायकोशी संबंध ठेवू लागला, परकं धन रोज घेत असे, वारंवार जुगार खेळत असे, अपवित्र अन्न खात असे आणि इतरही वाईट कृत्यं करू लागला.
नापूजि जगतामीशः शिवो वा विष्णुरेव वा । एवं कालेन दुर्वृत्तं राजा वाक्यमभाषत
शिव किंवा विष्णू, या जगाचा स्वामी, यांची पूजा कुणी केली नाही. काही काळ अशा प्रकारे गेला आणि त्या दुष्ट राजाने असे शब्द उच्चारले.
विप्र विप्रत्वमुत्सृज्य शूद्रत्वं प्राप्तवानसि । तस्मान्नियोगधर्मेण भवंतं भ्रंशयामि च
ब्राह्मण, तू आपले ब्राह्मणपण सोडून शूद्रपद मिळवले आहेस. म्हणून मी तुला आज्ञेने तुझ्या कामावरून काढून टाकतो.
मास्तु विप्रत्वमद्यैव शूद्रतैव वरं मम । तदृते यदि विप्रास्ते न भोक्ष्यंति वरं मम
आजपासून मला ब्राह्मणपण नको, शूद्र होणेच मला जास्त आवडते. ब्राह्मण जर काही खात नसतील, तरी ते मला अधिक योग्य वाटते.
न हि सर्वमिदं त्यक्तुं शक्तोहं पृथिवीपते । शंभुरुवाच- एवं वदति दुर्विप्रे राजा तूष्णीमतिष्ठत
राजा, मी हे सर्व सोडू शकत नाही. शंभू म्हणाले— त्या दुष्ट ब्राह्मणाने असे बोलताना राजा गप्प बसला.
स तु वै शूद्रतुल्यश्च बुभुजेन्नं सहामिषम् । कदाचिदथ दुर्वृत्तः प्रतोलीमंडपस्थितः
तो शूद्रासारखा वागू लागला आणि मांसासह जेवण करू लागला. एकदा तो दुष्ट माणूस शहराच्या प्रवेशद्वाराजवळ मंडपात उभा होता.
द्विजेन पठ्यमानं तु पद्यं तु श्रुतवानिदम् । हृदये पद्यमेतत्तु द्विजेरितमतिष्ठत
त्याने एका द्विजाने वाचलेली एक ओवी ऐकली. ती ओवी, त्या ब्राह्मणाने उच्चारलेली, त्याच्या मनात घर करून राहिली.
परात्परतरं यांति नारायणपरायणाः । न ते तत्र गमिष्यंति ये द्विषंति महेश्वरम्
जे नारायणाच्या भक्तीत मग्न असतात, ते सर्वांत श्रेष्ठ स्थानाला पोहोचतात. पण जे महेश्वराचा द्वेष करतात, ते तिथे जाऊ शकत नाहीत.
व्याख्यानमपि च श्रुत्वा पौराणिकमभाषत । कीदृङ्नारायणः प्रोक्तः कीदृशोपि महेश्वरः
पुराणातील स्पष्टीकरणही ऐकून त्याने विचारले— नारायणाबद्दल काय सांगितले आहे? महेश्वर कसा आहे, हे काय सांगितले आहे?
किं परं त्वयनं प्रोक्तं द्वेषः कीदृगुदाहृतः । किं तत्परमिति ख्यातं ततः परतरं च किम्
इथे सर्वांत श्रेष्ठ काय आहे? द्वेष कसा आहे, हे कसे सांगितले आहे? जे श्रेष्ठ म्हणून ओळखले जाते, ते काय आहे आणि त्याहूनही श्रेष्ठ काय आहे?
पौराणिक उवाच- परं तद्ब्रह्मणः स्थानं सुखव्यक्तैकलक्षणम् । ततः परतरं विष्णोर्द्धाम तद्ब्रह्मणोधिकम्
पुराणकार म्हणाला— सर्वांत श्रेष्ठ म्हणजे ब्रह्माचे स्थान, जे केवळ आनंदाने ओळखले जाते. त्याहूनही श्रेष्ठ म्हणजे विष्णूचे धाम, जे ब्रह्माहूनही मोठे आहे.
अविनाशितया तत्तु कीर्तितं परमं पदम् । तन्मध्ये पुरुषो विष्णुस्तदंग परमं विभुः
ते परमस्थान अविनाशी आहे असे म्हटले जाते. त्याच्या मध्यभागी पुरुष, म्हणजे विष्णू, विराजमान आहे, ज्याचा एक अंश सर्वव्यापी आणि सर्वोच्च आहे.
आपो हि नरजन्मत्वान्नाराः प्रोक्ता मनीषिभिः । नाराश्चास्यायनं यस्मात्तेन नारायणः स्मृतः
पाणी हे 'नार' म्हणून ओळखले जाते, कारण ते मानवांचे मूळ आहे, असे ज्ञानी लोक सांगतात. आणि त्याचे निवासस्थान पाण्यात असल्यामुळे त्याला 'नारायण' असे नाव पडले.
तत्परं वर्तनं येषां ते प्रोक्तास्तत्परायणाः । महदादीनि तत्वानि यानि तेषां य ईश्वरः
ज्यांचे सर्वांत श्रेष्ठ कर्म हेच आहे, त्यांना 'तात्परायण' असे म्हणतात. महत्तत्त्वापासून सुरू होणाऱ्या सर्व तत्त्वांचा जो स्वामी आहे, तोच त्यांचा ईश्वर आहे.
सूर्याग्निशशिनेत्रोऽसौ महेशः स्यादुमापतिः । द्वेषो हि वैरं विज्ञेयमीश्वरे परमात्मनि
सूर्य, अग्नी आणि चंद्र ज्यांच्या डोळ्यात आहेत, असे उमापती महेश हेच आहेत. ईश्वर, म्हणजे परमात्म्याविषयी द्वेष करणे म्हणजेच शत्रुत्व होय.
शंभुरुवाच- एवं पुराणभट्टेन समीरितमिदं वचः । चिंतयन्पुनरप्याह मादृशस्य कथं गतिः
शंभू म्हणाले— या प्रकारे पुराणकाराने हे वचन सांगितले. हे सर्व विचार करत तो पुन्हा विचारतो— माझ्यासारख्या माणसाचे पुढे काय होईल?
पौराणिकोऽथ तं प्राह शृणु वक्ष्यामि ते गतिम् । कुरु सर्वेण यत्नेन प्रायश्चित्तं यथाविधि
मग पुराणकार म्हणाला— ऐक, मी तुला तुझी गती सांगतो. सर्वतोपरी प्रयत्न करून, नियमाप्रमाणे प्रायश्चित्त कर.