गंधर्वो न मया त्याज्या वीणा प्राणसमा मम । ममापि प्राणसदृशी वीणेत्याह कपीश्वरः
गंधर्व म्हणाला, "मी ही वीणा देऊ शकत नाही; ती मला प्राणासारखी प्रिय आहे." त्यावर वानरांचा स्वामी म्हणाला, "ही वीणा मलाही प्राणासारखीच प्रिय आहे."
अथ मुष्टिनिपातेन गंधर्वे पतिते कपिः । आदाय वीणां महतीं स्वरतंतुसमन्विताम्
मग वानराने मुठीने मारून गंधर्वाला खाली पाडले आणि ती मोठी, सुंदर तारांनी सजलेली वीणा उचलली.
अलाबुसंयुतां कृत्वा राजवृक्षफलाकृतिम् । तस्योरसि विनिक्षिप्य गायन्नागाच्छिवांतिकम्
त्यात अलाबू बसवून, राजवृक्षाच्या फळासारखा आकार दिला; ती छातीवर ठेवून तो गात गात शिवाकडे गेला.
बृहतीकुसुमैः शुद्धैर्देवपादावपूजयत् । तस्मै वरमथ प्रादादाकल्पं जीवितं पुनः
त्याने शुद्ध बृहतीच्या फुलांनी देवाचे पाय पूजले. मग शिवाने त्याला पुन्हा दीर्घायुष्याचा वर दिला.
समुद्रलंघने शक्तिं वरं प्रादादथापरम्
शिवाने त्याला आणखी एक वर दिला—समुद्र ओलांडण्याची शक्ती.
समस्तभूषासुविभूषितांगः स्वदीप्तिमंदीकृतदेवदीप्तिः । प्रसन्नमूर्तिस्तरुणः शिवाङ्गकः संभावयामास समस्तदेवान्
सर्व अलंकारांनी सजलेला, स्वतःच्या तेजाने देवांच्याही तेजाला फिका करणारा, प्रसन्न रूपाचा, तरुण, शिवाचे चिन्ह असलेला, त्याने सर्व देवांचा सन्मान केला.
पीतमुद्गमनीयं च समादाय महेश्वरः । पीतवस्त्रमिदं देव त्वं गृहाण हरे शुभम्
पिवळे, अंगावर घालण्यास योग्य वस्त्र घेऊन महेश्वर म्हणाला, "हे हरे, हे शुभ्र पिवळे वस्त्र तू घे."
ब्रह्मणे रक्तवसनं सर्वेषां वसुदस्तथा । देवर्षिदानवादीनां दत्तवान्वसुयुग्मकम्
त्याने ब्रह्माला लाल वस्त्र दिले, तसेच सर्व धनदात्यांना वस्त्रे दिली आणि देव, ऋषी, दानव यांना वस्त्रांची जोडी दिली.
रामोपि चैतदाकर्ण्य शंभवे युग्ममर्पयत् । सुसूक्ष्मं बहुमूल्यं च स्वर्णभूषणमेव च
रामानेही हे ऐकून शंभूला एक जोडी वस्त्रे अर्पण केली—ती अतिशय सूक्ष्म, मौल्यवान आणि सोन्याच्या अलंकारांनी सजलेली होती.
अथ भुक्त्वा सुखासीनः सामात्यः सपुरोहितः । नानामुनिगणैर्भूपैर्वानरैर्गौतमी तटे
मग सर्वांनी जेवून, मंत्री, पुरोहित, विविध ऋषी, राजे आणि वानरांसह, गौतमीच्या काठी आरामात बसले.
शंभुं पुराणतत्त्वज्ञं राघवो वाक्यमब्रवीत् । त्वमेव सर्वं जानीषे सर्वधर्मगुहाशयम्
राघवाने पुराणतत्त्व जाणणाऱ्या शंभूला विचारले, "तूच सर्व जाणतोस, सर्व धर्माचा गूढ अर्थ तुझ्या ठाऊक आहे."
कस्मिन्कस्मिन्युगे ब्रह्मन्किंविशिष्टं वदस्व मे । शंभुरुवाच- ध्यानमेव कृते श्रेष्ठं त्रेतायां यज्ञ एव च
कुठल्या युगात काय श्रेष्ठ आहे, ते मला सांग. शंभू म्हणाला, "कृतयुगात ध्यान श्रेष्ठ आहे, त्रेतायुगात यज्ञ श्रेष्ठ आहे."
द्वापरे चार्चनं तिष्ये दानं च हरिकीर्तनम् । सर्वं च शस्तं सर्वत्र ध्यानं न च कलौ युगे
द्वापारयुगात पूजा, कलियुगात दान आणि हरिकिर्तन श्रेष्ठ आहे. सर्वत्र हे चांगलेच आहे, पण कलियुगात ध्यान होत नाही.
नराणां मुग्धचित्तत्वात्कृच्छ्रस्थानां विशांपते । न धर्मे नियताबुद्धिर्न वेदे नैव च स्मृतौ
माणसांचे मन बालिश असल्याने आणि सगळीकडे कठीण परिस्थिती असल्याने, राजन, धर्म, वेद किंवा स्मृती यांत कुठेही ठाम समज नसते.
न क्रतौ न स्वधाकारे पुराणानां च न श्रुतौ । न यज्ञेन च तीर्थेषु न च शुश्रूषणे सताम्
कुठल्याही यज्ञात, श्राद्धात, पुराण ऐकण्यात, यज्ञाने, तीर्थस्थळी किंवा सज्जनांची सेवा करण्यातही नाही.
नेज्यायां देवतानां च न स्वजातीयकर्म्मणि । न देवस्मरणेनापि न च क्वापि वृषे नृप
देवतांची पूजा, स्वतःच्या जातीचे कर्तव्य, देवस्मरण किंवा कुठल्याही पुण्यकर्मातही नाही, राजन.
अतश्च दीर्घकालानां पुण्यानामक्षमा नराः । दानं तु स्वल्पकालत्वात्कर्तुं शक्नोति मानवः
म्हणून लोकांना अनेक वर्षे सत्कार्य करून पुण्य मिळवता येत नाही; पण दान देणं थोड्या वेळात करता येतं, म्हणून माणूस सहज दान देऊ शकतो.
अतश्च कलिदुष्टानां प्रायश्चितं न विद्यते । केषांचित्पापनाशः स्यात्प्रायश्चित्तैस्तु नान्यथा
कलियुगाने भ्रष्ट झालेल्यांसाठी प्रायश्चित्त नाही; काहींच्या पापांचा नाश प्रायश्चित्ताने होतो, पण इतर कोणत्याही मार्गाने नाही.
ब्रह्मज्ञानी गयाश्राद्धी काशीगंता श्रुतौ रतः । पुराणज्ञावमाश्चैते श्रोता तस्य च राघव
जो ब्रह्मज्ञान प्राप्त करतो, गयेला जाऊन श्राद्ध करतो, काशीला जातो, वेद ऐकायला आवडतो, पुराणांचा जाणकार आहे आणि त्यांचे श्रवण करतो—असा मनुष्य, हे राघव—
युगानामनुसारेण तथार्थस्य विवेचनात् । स्व पर प्रत्ययोत्पादात्परब्रह्मप्रकाशनात्
—युगानुसार आचरण करतो, अर्थाचा खोल विचार करतो, स्वतःमध्ये आणि इतरांमध्ये श्रद्धा निर्माण करतो, आणि परब्रह्माचं प्रकट करतो—
पुराणवक्ता सर्वस्माद्ब्राह्मणस्तु विशिष्यते । तेनापि च कृतं पापं न सज्येत्किमुतान्यतः
—पुराण सांगणारा ब्राह्मण सर्वांत श्रेष्ठ असतो; त्याने काही पाप केलं तरी ते त्याला चिकटत नाही—तर मग इतरांना तर अजूनच नाही.
अन्येषामपि केषांचित्पुराणं पापनाशनम् । यः पुराणेषु विश्वासी वक्तारं मन्यते गुरुम्
काही लोकांसाठीही पुराण पापांचा नाश करणारं असतं; जो पुराणांवर श्रद्धा ठेवतो आणि पुराण सांगणाऱ्याला गुरु मानतो—
ब्रह्मविद्याप्रदातारं विशेषं ज्ञातिबंधुतः । तस्य पापानि सर्वाणि विलयं यान्त्यसंशयम्
—जो त्याला ब्रह्मविद्या देणारा, विशेषतः आपला नातलग किंवा मित्र समजतो—त्याची सर्व पापं निःसंशय नष्ट होतात.
अथ श्रीशैलगमनं पूजकस्य महेशितुः । अतः कलौ मनुष्याणां पुराणं पापनाशनम्
आता, जो महादेवाच्या भक्तासाठी श्रीशैल यात्रा करतो—म्हणून कलियुगात लोकांसाठी पुराण हेच पापांचा नाश करणारे आहे.
पुरा कलियुगे राम वृत्तं संकीर्तये शृणु । आसीत्तु गौतमो नाम ब्राह्मणो वेदवर्जितः
पूर्वी कलियुगात, हे राम, मी एक घटना सांगतो—ऐक: गौतम नावाचा एक ब्राह्मण होता, पण त्याला वेदांचं ज्ञान नव्हतं.
तस्य पुष्टिः पशुश्चास्तां भ्रातरौ वेदवर्जितौ । ताभ्यां सह कृषिं चक्रे तत्र वृद्धिमवाप च
त्याच्याकडे संपत्ती, जनावरे आणि त्याचे दोन भाऊ होते, त्यांनाही वेदांचं ज्ञान नव्हतं; ते तिघे मिळून शेती करत आणि तिथे भरभराट झाली.
धनधान्यादिकं किंचिद्राजानं दत्तवानथ । उवाच वचनं किंचिदधिकारं निरूपय
त्याने राजाला थोडं धन, धान्य वगैरे दिलं आणि म्हणाला: 'मला एखाद्या अधिकाराच्या जागी नेमावं.'
अर्थं न गमयिष्यामि तौ शक्तौ भ्रातरौ मम । राजोवाच- ब्राह्मणस्याधिकारो हि वैदिके धर्मकर्मणि
'मी धन मिळवणार नाही; माझे हे दोन भाऊ समर्थ आहेत.' राजा म्हणाला: 'ब्राह्मणाचा अधिकार वेदधर्म आणि कर्मातच असतो.'
तदन्यत्र नियुक्तस्य ब्राह्मण्यं विप्रणश्यति । गौतम उवाच- युगेष्वन्येषु धर्मोयं कलिधर्मो न तादृशः
'ब्राह्मणाला दुसऱ्या कामात लावल्यास त्याचं ब्राह्मण्य नष्ट होतं.' गौतम म्हणाला: 'इतर युगात हा धर्म आहे; पण कलियुगात तसं नाही.'
भूपति त्वं हि भूपाल नृपाणां धर्म उच्यते । ब्राह्मणश्च परिक्षीणस्तं कुर्वन्नैव दुष्यति
'राजा, तू पृथ्वीचा स्वामी आहेस; राजांसाठी असा धर्म सांगितला आहे: जर ब्राह्मण गरिब झाला, तर असं वागून त्याला पाप लागत नाही.'